Podsumowanie raportu Obywatelski Monitoring Sądów 2016/2017 Fundacji Court Watch Polska

Pod koniec września br. Fundacja Court Watch Polska wydała kolejny  raport podsumowujący roczną pracę wolontariuszy w ramach programu Obywatelski Monitoring Sądów. Z tej okazji prezentujemy krótkie omówienie wyników uzyskanych w mijającym cyklu projektu.

 

O projekcie

Obywatelski Monitoring Sądów jest unikalnym w skali świata programem obserwacji rozpraw i infrastruktury budynków sądowych. Ma na celu ocenę sposobu funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Inspiruje także do podejmowania korzystnych dla obywatela zmian. Przeszkoleni przez trenerów Fundacji wolontariusze przez cały rok biorą udział w wybranych przez siebie rozprawach w charakterze publiczności, przekazując wyniki  swoich obserwacji oraz  subiektywne wrażenia z przebiegu posiedzeń.

Ze względu na to, że program realizowany jest w sposób ciągły, pod uwagę w trakcie prac nad raportem uwzględniliśmy obserwacje rozpraw i posiedzeń, które zostały przekazane Fundacji w okresie od 16 lipca 2016 r. do 15 lipca 2017 r. Z tego względu prezentowane opracowanie obejmuje monitoringi przeprowadzone w dniach od 12 lipca 2016 r. do 14 lipca 2017 r. W tym czasie 290 wolontariuszy przeprowadziło 2.825 obserwacji rozpraw w 135 sądach na terenie całego kraju. W mijającym roku projektowym wolontariusze przebadali także 143 budynki sądowe pod względem m.in. stanu infrastruktury, dostępności do potrzeb osób niepełnosprawnych czy jakości pracy ochrony.

Jak co roku wolontariusze Fundacji w trakcie przeprowadzanych przez siebie obserwacji posługiwali się formularzami obserwacji, dzięki którym można podjąć próby porównania wyników uzyskanych w latach poprzednich. Prezentowane w niniejszym tekście wykresy, tak jak w poprzednich latach, pokazują średnie proporcje odpowiedzi TAK i NIE dla konkretnych pytań. Badania obejmują dane uzyskane w najczęściej odwiedzanych sądach, w których przeprowadzono przynajmniej 25 obserwacji rozpraw, a także 4 obserwacje infrastruktury, zrealizowane przez różnych wolontariuszy.

Obserwacje rozpraw

Wolontariusze podczas ostatniej edycji monitoringu wychodzili z sądu, myśląc o nim jako o instytucji stojącej na straży sprawiedliwości. Jak wynika z relacji obserwatorów, niemal w trakcie żadnej z rozpraw nie dostrzegli oni przejawów nierównego traktowania stron przez sędziów czy ich uprzedzeń wobec oskarżonych. Do rzadkości należały także przypadki niekulturalnego lub agresywnego zachowania na sali rozpraw ze strony członków składu sędziowskiego, choć każdemu z takich incydentów należy przyjrzeć się z jak największą uwagą. Niepokoją także pojedyncze przypadki próby ograniczenia uczestnictwa publiczności w posiedzeniach – szczególnie gdy nie mają one podstaw wynikających z przesłanek do wyłączenia jawności rozprawy. Cieszy natomiast nieliczny odsetek obserwacji, w trakcie których wolontariusze nie dostrzegli, by prokuratorzy czy pełnomocnicy pozostawali na sali sądowej poza czasem trwania rozprawy. Naszym zdaniem taka sytuacja (szczególnie, gdy na sali pozostaje również sędzia) rodzić może podejrzenia odnośnie rzetelności i jawności procesu.

Tak jak i w latach poprzednich, największym problemem sądów wydają się być opóźnienia rozpraw. W analizowanym cyklu o czasie rozpoczęła się niespełna połowa z nich, co w dużym stopniu wpływać może na wizerunek całej instytucji. Niestety, w przypadku opóźnień nadal rzadko kiedy sędziowie bądź pracownicy sądów przepraszają za konieczność oczekiwania, bądź tłumaczą zaistniałe okoliczności.

Obserwacje infrastruktury

Obraz infrastruktury widziany oczami obserwatorów w dalszym ciągu ukazuje istnienie problemów, które sygnalizowaliśmy we wcześniejszych edycjach Obywatelskiego Monitoringu Sądów. Wyniki te w porównaniu do poprzedniego opracowania nie wydają się sugerować spektakularnych rewolucji w zarządzaniu sądowymi budynkami. Obserwatorom ponownie zdarzyło się narzekać na niewystarczające ich zdaniem zewnętrzne i wewnętrzne oznaczenie budynków (niekiedy brakuje informacji na temat np. znajdujących się w budynku wydziałów). W większości monitorowanych sądów obserwatorzy chwalili jednak czytelność stosowanych oznaczeń (również wewnątrz), dzięki którym bez większego problemu można odnaleźć szukany pokój czy salę. Niestety, choć pod względem dostępu do informacji poruszanie się po większości budynków nie powinno stanowić większego problemu, to wciąż w przypadku prawie 1/3 z nich wolontariusze wskazywali na istnienie barier architektonicznych. Wiele z nich może być niemożliwe do pokonania dla osób z niepełnosprawnością ruchową.

Wolontariusze zgłaszali także – choć sporadyczne – problemy związane z przejściem przez punkt ochrony, gdzie proszeni byli m.in. o wylegitymowanie się lub przedstawienie wezwania na rozprawę (co utrudniać może dostęp publiczności do obserwacji jawnych rozpraw sądowych). Zwrócić uwagę można także na stosunek pracowników sądu wobec interesantów, którzy raczej nie wychodzą z inicjatywą pomocy np. w odnalezieniu sali rozpraw.

Dla sprawiedliwości i dla obywateli

Od pierwszej obserwacji przeprowadzonej w ramach Obywatelskiego Monitoringu Sądów minęło 7 lat. Od tego czasu program znacząco się rozrósł, obejmując na przestrzeni kolejnych edycji sądy niemal na terenie całego kraju. Fundacja Court Watch Polska stała się znaczącą organizacją pozarządową, szeroko rozpoznawalną w środowisku prawniczym, a wyniki naszych badań przywoływane są w licznych publikacjach na temat stanu wymiaru sprawiedliwości. Z tego względu na wolontariuszach Fundacji ciąży wielka odpowiedzialność, gdyż to na podstawie ich obserwacji, od czasu pierwszej edycji projektu, wiele zmieniło się w polskich sądach. Tegoroczny cykl monitoringu ponownie wskazuje na pewne problemy, które nadal wymagają uwagi sędziów, prezesów sądów, czy nawet przedstawicieli prokuratury i pełnomocników (adwokatów i radców prawnych). Choć obserwatorzy wskazywali na pewne problematyczne kwestie, to zasadniczo wydaje się, że wychodzili z sądów zadowoleni i w poczuciu, że instytucje powołane do stania na straży sprawiedliwości działają  dla obywateli, a nie przeciwko nim.

Prowadzone w ramach programu Obywatelski Monitoring Sądów badania Fundacji –  zgodnie z naszą misją – przyczyniać się mają do poprawy jakości pracy polskiego sądownictwa. Nie należy jednak zapominać, że poza inspirowaniem pozytywnych zmian w instytucjach wymiaru sprawiedliwości, jednym z głównych celów Fundacji jest praca na rzecz rozwoju społeczeństwa obywatelskiego i edukacji prawnej. Z tego względu za znaczący sukces należy uznać każdy z przekazanych przez wolontariuszy kwestionariuszy obserwacji rozpraw i infrastruktury, ponieważ każda wizyta w sądzie przybliża obywateli do instytucji i pomaga lepiej ją zrozumieć.