Trwający od 7 października militarny konflikt między Izraelem a Palestyną jest kolejnym z serii wybuchających regularnie od 1948 r. starć między tymi państwami. Od kiedy Izrael wprowadził w 2007 r. blokadę Strefy Gazy, ograniczając do minimum przepływ ludzi i towarów pomiędzy Strefą Gazy a światem zewnętrznym, 6 razy dochodziło do znaczących militarnych starć pomiędzy Izraelem a grupami zbrojnymi z Gazy.

Obecny etap konfliktu jest jednym z najkrwawszych, Amnesty International w swoim oświadczeniu prasowym z 1 grudnia 2023 r. informowało o ponad 15 000 zabitych po stronie palestyńskiej i ponad 1 200 po stronie izraelskiej[1]. Tematem tego artykułu nie są wydarzenia prowadzące do zaognienia konfliktu ani jego kontekst historyczno-polityczny. Zgodnie z prawem międzynarodowym wszystkie strony konfliktu są obowiązane do pełnego stosowania się do prawa humanitarnego, niezależnie od swoich racji i przyczyn konfliktu[2].  Amnesty International od początku wybuchu obecnego konfliktu prowadzi badania dotyczące stosowania się obu stron do zasad prawa humanitarnego oraz informuje o przypadkach jego naruszenia. Amnesty International od wielu lat prowadzi badania w zakresie monitorowania praw człowieka, obecnie działając w ponad 140 państwach. W swoich badaniach stosuje rygorystyczną metodologię, która polega na współpracy z osobami na miejscu wydarzeń oraz potwierdzaniu doniesień niezależnymi źródłami, takimi jak zdjęcia satelitarne, analiza cieni czy geosyncing[3]. W tym artykule chcę przedstawić niektóre doniesienia Amnesty International na temat sytuacji mających miejsce w strefie Gazy i Izraelu z perspektywy międzynarodowego prawa humanitarnego.

1. Zasady prawa humanitarnego

Międzynarodowe prawo humanitarne (zwane także prawem konfliktów zbrojnych lub prawem wojennym) dotyczy zapewnienia ochrony członkom personelu wojskowego, którzy w ogóle nie uczestniczą w walce albo przestali w niej uczestniczyć oraz osobom nie biorącym czynnego udziału w działaniach zbrojnych, zwłaszcza osobom cywilnym. Współczesne prawo humanitarne opiera się przede wszystkim na postanowieniach Konwencji Genewskiej z 1949 r., Konwencji Haskich z 1899 r. i 1907 r. oraz na normach zwyczajowego prawa międzynarodowego. Niezależnie od podpisanych konwencji, wszystkie państwa zobowiązane są stosować się do zwyczajowych norm prawa międzynarodowego. W niniejszym punkcie chciałbym wyróżnić trzy podstawowe zasady prawa humanitarnego, aby następnie przeanalizować, czy strony konfliktu je przestrzegają.

1.1 Zasada proporcjonalności

Zasada proporcjonalności w prawie humanitarnym nakazuje ograniczanie użycia siły w konfliktach zbrojnych do tego, co jest niezbędne do osiągnięcia celów wojskowych, jednocześnie minimalizując szkody wśród cywilów i mienia niezaangażowanego w działania wojenne. Chociaż prawo międzynarodowe pozwala na ataki, w których poszkodowani zostają cywile, to wprowadza w stosunku do nich znaczące ograniczenia. Każdy atak, w którym szkody wyrządzone cywilom są większe niż ściśle konieczne w stosunku do wojskowego celu, jest nielegalny. [4]

1.2 Zasada rozróżniania

Zasada rozróżniania zakazuje kierowania ataków, których celem jest poszkodowanie ludności cywilnej i obiektów cywilnych. [5]  Cele wojskowe w przeciwieństwie do obiektów cywilnych, są ograniczone do „obiektów, które ze względu na swój charakter, lokalizację charakter, przeznaczenie lub sposób użycia wnoszą skuteczny wkład w działania wojskowe i których częściowe lub całkowite zniszczenie, częściowe lub całkowite zniszczenie,  zdobycie lub neutralizacja, w okolicznościach panujących w danym czasie, zapewnia zdecydowaną przewagę wojskową”.[6]  Wykorzystanie cywilnej infrastruktury do celów wojskowych może przekształcić obiekty w cele wojskowe. Może to jednak mieć miejsce tylko wtedy, gdy dwa warunki są spełnione łącznie: (1) wykorzystanie takiego obiektu lub infrastruktury musi stanowić skuteczne wsparcie wojskowe; (2) jego zniszczenie, zajęcie lub neutralizacja musi zapewniać zdecydowaną przewagę wojskową.[7]

1.3 Zasada humanitaryzmu

Zasada humanitaryzmu to inaczej konieczność zachowania równowagi między względami humanitarnymi a potrzebami wojskowymi, jest fundamentem międzynarodowego prawa humanitarnego. Kształtuje ona kontekst, w którym jego reguły i inne zasady muszą być interpretowane. Zasada humanitaryzmu ani nie uchyla, ani nie zastępuje szczegółowych zasad międzynarodowego prawa humanitarnego, ale stanowi wytyczne dla interpretacji praw i obowiązków stron konfliktu zbrojnego.[8]

2. Międzynarodowe prawo humanitarne a ostatnie wydarzenia w Gazie i Izraelu

2.1 Ataki palestyńskich grup z 7 października

Amnesty International informowało o atakach przeprowadzonych przez palestyńskich bojowników, w których nie rozróżniali oni celów cywilnych od wojskowych. Atak na cele położone w Izraelu rozpoczął się od ostrzeliwania rakietami. Rakiety spadały na liczne cele cywilne zabijając zarówno Izraelczyków jak i Palestyńczyków. W następnej kolejności bojownicy strzelali do cywilów, a także porywali ich, używając jako zakładników. W ataku na festiwal muzyczny Nova Music ponad 260 osób zostało zamordowanych.[9]

Ataki przeprowadzone przez Palestyńskie grupy zbrojne są złamaniem prawa międzynarodowego, a osoby za nie odpowiedzialne mogłyby odpowiadać za zbrodnie wojenne. W przypadku wydarzeń z 7 października nie może być wątpliwości, że palestyńscy bojownicy nie kierowali swoich ataków jedynie na cele wojskowe, a także nie dokonali żadnych kroków, aby ochronić lub zminimalizować straty pośród ludności cywilnej, o czym dowodzi porywanie zakładników.

2.2 Ataki izraelskiego wojska na cele cywilne

Amnesty International w swoim oświadczeniu prasowym z 20 listopada 2023 r. informowała o zniszczeniu kościoła oraz domu przez izraelskiego wojsko. W atakach, które miały miejsce 19 i 20 października, zmarło 46 cywilów, w tym 20 dzieci. Ataki z 7-12 października uderzyły w dwa domy jednorodzinne, targ w obozie dla uchodźców Jabalia, apartamentowiec i obóz dla uchodźców Nuseirat. Łącznie w tych atakach izraelskie wojsko zabiło co najmniej 143 osoby.[10]

Amnesty International nie znalazła żadnych przesłanek wskazujących na to, że w miejscu obu ataków z 19 i 20 października 2023 r., jak i ataków na domy jednorodzinne z 7-12 października znajdowały się jakiekolwiek cele wojskowe lub że osoby znajdujące się w budynkach były celami wojskowymi.[11] Takie ataki wskazują na złamanie zasady rozróżniania. Dodatkowo, jeżeli w pobliżu któregokolwiek z budynków, które zostały trafione, znajdował się uzasadniony cel wojskowy, to izraelskie wojsko nie podjęło realnych środków ostrożności w celu zminimalizowania szkód wyrządzonych ludności cywilnej i mieniu cywilnemu, łamiąc tym zasadę proporcjonalności. W pozostałych przypadkach również brak jest przekonujących dowodów, że Izrael atakował faktyczne cele wojskowe lub że dochowywał starań mających na celu minimalizację szkód cywilnych. Poważne naruszenia, które mogą skutkować indywidualną odpowiedzialnością karną to zbrodnie wojenne.

2.3 Rozkaz ewakuacji

Izrael nakazał ewakuację około 1,1 miliona osób mieszkających w północnej części Strefy Gaza. Następnie przeprowadził w tym regionie bombardowania, nasilając jednocześnie blokadę Strefy Gazy i odcinając dostawy podstawowych mediów i towarów, takich jak elektryczność, woda, żywność, paliwo i pomoc humanitarna. Rozkazy ewakuacji, dające tylko iluzoryczną szansę na oddalenie się cywilów z miejscu ataku, zlekceważyły zasadę rozróżnienia. Ponad milion osób musiał opuścić swoje domy, nie mając przy tym wystarczających zasobów, czasu, a także dobrego miejsca, do którego mogli się udać.[12] 

Powyższe sytuacje świadczą o rażącym zaniedbaniu praw człowieka przez obie strony konfliktu. Jego przyczyną może być brak prawdziwej odpowiedzialności za naruszenia międzynarodowego prawa humanitarnego.

---

[1] Amnesty International, “Israel/OPT:  Urgent need for a sustained ceasefire to end civilian bloodshed and mass suffering as fighting resumes”, 1 grudnia 2023, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/12/israel-opt-urgent-need-for-a-sustained-ceasefire-to-end-civilian-bloodshed-and-mass-suffering-as-fighting-resumes/

[2] Adam Roberts, “The equal application of the laws of war: a principle under pressure”, International  Review of The Red Cross 90/872, Grudzień 2008, https://international-review.icrc.org/sites/default/files/irrc-872-6.pdf

[3] Amnesty International, „’Black Friday’: Carnage in Rafah. Methodology” https://blackfriday.amnesty.org/methodology.php

[4] Marcin Marcinko, Między humanitaryzmem a koniecznością wojskową – znaczenie zasady proporcjonalności w planowaniu i prowadzeniu operacji militarnych, Polski Rocznik Praw Człowieka i Prawa Humanitarnego 6, 183-205, 2015

[5]Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons, Advisory Opinion, 1996, https://www.icj-cij.org/case/95

[6] Protokoły Dodatkowe do Konwencji genewskich z 12 sierpnia 1949 r., dotyczący ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół I) oraz dotyczący ochrony ofiar niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół II), sporządzone w Genewie dnia 8 czerwca 1977 r.

[7] Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca, The Principle of Distinction, Marzec 2023, https://www.icrc.org/sites/default/files/wysiwyg/war-and-law/03_distinction-0.pdf

[8] Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca, The Principle of Humanity and Necessity, Marzec 2023, https://www.icrc.org/sites/default/files/wysiwyg/war-and-law/02_humanity_and_necessity-0.pdf

[9]Amnesty International, “Israel: Palestinian armed groups must be held accountable for deliberate civilian killings, abductions and indiscriminate attacks,” 12 października 2023, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/10/israel-palestinian-armed-groups-must-be-held-accountable-for-deliberate-civilian-killings-abductions-and-indiscriminate-attacks/

[10] Amnesty International, “Damning evidence of war crimes as Israeli attacks wipe out entire families in Gaza”, 20 Październik 2023, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/10/damning-evidence-of-war-crimes-as-israeli-attacks-wipe-out-entire-families-in-gaza/ 

[11]Amnesty International, “Israel/OPT: ‘Nowhere safe in Gaza’: Unlawful Israeli strikes illustrate callous disregard for Palestinian lives, 20 Listopad 2023, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/11/israel-opt-nowhere-safe-in-gaza-unlawful-israeli-strikes-illustrate-callous-disregard-for-palestinian-lives/

[12] Amnesty International. “Israel/OPT: Israeli army threats ordering residents of northern Gaza to leave may amount to war crimes,” 25 Październik 2023, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/10/israel-opt-israeli-army-threats-ordering-residents-of-northern-gaza-to-leave-may-amount-to-war-crimes/