Od suchych przepisów na studiach do sali sądowej podczas aplikacji – jak zamiana ról i cenne uwagi wykładowców weryfi kują wyobrażenia o zawodzie adwokata.
Pięć lat studiów, kilka miesięcy nauki do egzaminu wstępnego na aplikację, a sala sądowa jawi się głównie jako zbiór artykułów, orzeczeń i procedur. Wiemy, kiedy wnieść zażalenie, kiedy apelację, uczmy się na pamięć przesłanek z kodeksów, czytamy orzecznictwa i komentarze, a na papierze każda linia obrony wydaje się logiczna, spójna i w miarę prosta.
Prawdziwy sprawdzian przychodzi jednak po pierwszych sześciu miesiącach aplikacji, gdy kończy się etap obserwacji, a także praktyk w sądzie, a zaczyna realne zastępstwo procesowe. Wszystko to nabiera zupełnie innego wymiaru, gdy po raz pierwszy samodzielnie idziemy na naszą pierwszą rozprawę w roli „substytuta”.
Co dzieje się gdy założymy togę, staniemy przed sądem, usłyszymy: „Proszę wstać, sąd idzie”, by zrozumieć jak daleko jest teoria do „żywego” procesu.
W dniu 5 października 2026 roku, dzięki uprzejmości Prezesa Sądu Apelacyjnego w Szczecinie – Maciejowi Żelazowskiemu przeprowadzona została symulacja rozprawy karnej w ramach zajęć szkoleniowych dla aplikantów adwokackich Szczecińskiej Izby Adwokackiej. Dla aplikantów pierwszego roku pierwsza symulacja to swoisty chrzest bojowy. Zadanie z pozoru było proste: przejrzeć akta, przygotować stanowisko i odegrać sprawę. Klucz tkwił jednak w formule ćwiczenia – sala została podzielona, a każdy z nas otrzymał ściśle określoną rolę, z którą musiał się zmierzyć od początku do końca. Nie było tu miejsca na uniwersalność: jedni zasiedli za stołem sędziowskim, inni stanęli na miejscach dla pełnomocników, prokuratora, a jeszcze kolejni musieli odnaleźć się w niełatwej roli świadków.
Z perspektywy widza na sali rozpraw wszystko wydaje się proste i naturalne, jednak wejście w buty konkretnego uczestnika postępowania diametralnie weryfi kuje tę iluzję. Wyraźny podział ról pozwolił na dogłębne zrozumienie specyfi ki każdego stanowiska procesowego.
Z punktu widzenia składu orzekającego szybko znika złudzenie, że rozprawa toczy się sama. Prowadzenie posiedzenia wymaga nieustannej czujności: od opanowania materiału dowodowego i porządku na sali, po natychmiastowe, precyzyjne redagowanie postanowień wprost do protokołu.
Z kolei rola świadka to bezkompromisowa lekcja pokory. Jako przyszli pełnomocnicy traktujemy przesłuchanie wyłącznie w kategoriach narzędzia procesowego – skupiamy się na realizacji strategii, doborze pytań i dążeniu do uzyskania korzystnych dla klienta faktów, a także czekamy na moment, w którym wykażemy nieścisłości w poszczególnych zeznaniach świadków. Wejście w skórę człowieka wezwanego na salę brutalnie odsłania drugą stronę medalu. Pozwala poczuć autentyczny, fizyczny stres osoby przesłuchiwanej, która nagle musi skonfrontować się z formalizmem sądu, czujnymi spojrzeniami prawników i obserwatorów. Widać wtedy wyraźnie, jak łatwo ulec pytaniom sugerującym, jak pod wpływem presji czasu i spojrzeń zacierają się najprostsze fakty i dlaczego nawet z pozoru błaha odpowiedź w krzyżowym ogniu pytań staje się wyczerpującym wyzwaniem. To doświadczenie zostaje w głowie na długo i skutecznie leczy z rutyny, ucząc szacunku do każdego, kto siada naprzeciwko sądu.

Równie wymagające okazało się odnalezienie po stronie oskarżenia. Rola prokuratora wymagała dyscypliny myślenia i konsekwentnego trzymania się granic aktu oskarżenia, bez popadania w zbędne emocje. Z kolei występujący obok pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego musiał zbalansować realizację celów dowodowych, dbając o interes pokrzywdzonego, którego bezpośrednio reprezentował. To starcie dwóch różnych perspektyw oskarżycielskich z linią obrony pokazało, jak złożona i wielowymiarowa bywa dynamika procesu karnego.
Rola obrońców i pełnomocników zweryfikowała natomiast umiejętność łączenia przygotowanej wcześniej strategii z natychmiastowym refleksem procesowym. Na sali szybko stało się jasne, że sztywne trzymanie się notatek ogranicza elastyczność i utrudnia autentyczny kontakt ze składem orzekającym. Obrońcy musieli nieustannie wyłapywać każdą wątpliwość pojawiającą się w materiale dowodowym, reagować na niewygodne pytania oskarżyciela i chronić interesy oskarżonej w dynamicznie zmieniających się realiach rozprawy. To ćwiczenie pokazało w praktyce, że skuteczna obrona to nie tylko znajomość przepisów, ale przede wszystkim sztuka selekcji argumentów, opanowanie emocji i zdolność do szybkiego formułowania trafnych wniosków w odpowiedzi na niespodziewany obrót spraw.
Najbardziej wartościowym elementem symulacji rozprawy okazała się jednak część podsumowująca – merytoryczna informacja zwrotna po zakończeniu rozprawy przekazana przez naszych wykładowców adw. Andrzeja Zajdę, adw. dr. Zbigniewa Barwinę, a także adw. Michała Olechnowicza. Fakt, że są oni na co dzień czynnymi praktykami, nadał temu spotkaniu zupełnie inną wagę. Nie usłyszeliśmy kolejnego akademickiego wykładu o zasadach procesu, ale dostaliśmy surowy, branżowy warsztat, którego nie przeczytamy w żadnym komentarzu ani książce.
Prowadzący krok po kroku rozłożyli na czynniki pierwsze naszą technikę przesłuchań. Tłumaczyli, jak precyzyjnie dobierać i konstruować pytania do świadków, by uzyskać konkretny fakt, a nie otworzyć oponentowi furtki do kontrataku. Zwracali uwagę na sam sposób ich zadawania oraz rolę modulacji głosu, która potrafi nadać wypowiedzi odpowiednią wagę lub zasygnalizować wątpliwość. Równie istotna okazała się sztuka uważnego słuchania: co i w którym momencie należy natychmiast wyłapywać z zeznań, które nieścisłości warto bezwzględnie drążyć, a kiedy najrozsądniejszą taktyką procesową jest po prostu zamilknąć.
Niezastąpione okazały się też wskazówki dotyczące wystąpień końcowych. Wykładowcy bez taryfy ulgowej pokazali nam, jak wielką rolę odgrywa forma – modulacja głosu, właściwe pauzy, unikanie monotonii czy wreszcie umiejętność odejścia od notatek, by złapać kontakt wzrokowy ze składem orzekającym. Zwrócili nam uwagę, że mowa końcowa to nie streszczenie akt, lecz próba przekonania człowieka, który siedzi naprzeciwko.
Możliwość popełnienia błędów i usłyszenia tak celnych uwag w bezpiecznych warunkach izbowych była bezcenna dla całego roku aplikantów. Lepiej potknąć się na sali wykładowej pod okiem życzliwych, choć wymagających wykładowców, niż uczyć się tego na własnej skórze przed prawdziwym sądem, ryzykując sprawą klienta.
Ćwiczenia te dały nam coś cenniejszego niż suchą praktykę: pozwoliły przełamać pierwszy stres i poczuć prawdziwego ducha tego zawodu. Kiedy po wyjściu z sali dzieliliśmy się pierwszymi spostrzeżeniami, było widać wyraźną zmianę. Z grupy skupionej dotąd na przyswajaniu kolejnych komentarzy zaczęła wyłaniać się wspólnota ludzi, którzy stawiają pierwsze świadome kroki w realnym adwokackim fachu i budowaniu pierwszego profesjonalnego warsztatu. Dziękujemy.
O autorze

Malgorzata Roszak
aplikantka adwokacka
W działach: In Gremio 186, Wydarzenia