prof. Marek Safjan i dr Hanna Machińska w rozmowie z In Gremio
In Gremio: Spotykamy się na chwilę przed rozpoczęciem organizowanego przez Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Szczecińskiego „Areopagu o Konstytucji: Czy potrzebna jest zmiana?”. Czy w dzisiejszych realiach potrzebujemy zmian w Konstytucji?
Prof. Marek Safjan: Pamiętajmy o tym, że Trybunał Konstytucyjny upadł nie dlatego, że nie mamy odpowiednich konstrukcji konstytucyjnych, ale dlatego, że Konstytucja była złamana. Była jednoznacznie i wyraźnie intencjonalnie złamana przez pana Prezydenta, który, pamiętajmy, nie przyjął przysięgi od poprawnie, zgodnie z Konstytucją wybranych sędziów, a Sejm powołał innych sędziów, dublerów w to miejsce. I od tego zaczął się kryzys konstytucyjny. Natomiast na przyszłość – ja widzę pewną potrzebę ureformowania (pewnie byłoby dobrze w Konstytucji, ale nie jest to akurat absolutnie konieczne na poziomie konstytucyjnym), uregulowania trybu wyboru sędziów w taki sposób, by zapewniało to możliwie obiektywnych, dobrze wykształconych prawników o odpowiednim autorytecie, a nie polityków, a nie ludzi, którzy są w jakimś stopniu beneficjentami tych lub innych korzyści od aktualnie rządzących. Wydaje mi się, że jest absolutnie niezbędne, by respektowano dobry obyczaj, który do pewnego momentu był w Trybunale Konstytucyjnym przestrzegany, że do Trybunału powołuje się ludzi jednak przygotowanych do tej funkcji, bo jest to funkcja kluczowa dla społeczeństwa.
Czy w świetle doświadczeń ostatnich 30 lat, kiedy obowiązywało na przemian całe spectrum modeli ukształtowania prokuratury (od unii personalnej urzędu Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego do ich rozłączenia, od prokuratur apelacyjnych do regionalnych etc.), nie nadszedł czas na konstytucjonalizację prokuratury i określenie jej modelu na dobre?
Dr Hanna Machińska: Ja uważam, że przede wszystkim to, co się również z prokuraturą stało, jest pewnym dramatem i widać wyraźnie, że ten kryzys praworządności dotyka również prokuraturę. Od dawna Rada Europy wzywała Polskę, aby rozłączyć funkcje ministra sprawiedliwości i prokuratora generalnego. Co więcej, zarówno minister Bodnar, jak i minister Żurek bardzo takiego rozwiązania pragną i takie działanie chcieliby podjąć. Oczywiście na przeszkodzie tego typu działaniom będzie stał Prezydent. To możemy dzisiaj powiedzieć. Czy prokuratura powinna znaleźć się w Konstytucji? Uważam, że powinno jej się nadać ten wymiar konstytucyjny. Ale jestem niezwykle sceptyczna, jeżeli chodzi o dotykanie Konstytucji dzisiejszej, czyli o otwieranie konstytucji i całej debaty, która już została poniekąd przez Prezydenta uaktywniona. Wyraźnie wskazuję, że tutaj nie chodzi o zmiany, które mają się dokonać w obszarze praworządności, tylko chodzi o to, żeby dokonać zmiany ustrojowej. Wszystkie nowe pomysły, czy to powiedzmy na przykład wprowadzenie do Konstytucji przepisów o prokuraturze, prawa do środowiska, prawa do dostępu do Internetu, co w konstytucjach różnych krajów się pojawia – każde takie otwarcie Konstytucji jest naznaczone niepowodzeniem. I ryzykiem.
Prof. Marek Safjan: I ryzykiem, ogromnym ryzykiem.
Dr Hanna Machińska: To co udało się w przypadku europejskiego nakazu aresztowania, oczywiście to była punktowa zmiana, która nie groziła żadnym przesunięciem. Oczywiście była to konieczna zmiana. Natomiast dzisiaj, jeżeli mielibyśmy punktowo zmieniać: a to włóżmy jeszcze jedno prawo, a to zróbmy jeszcze jakiś krok, a to uregulujmy PKW, który wymaga bardzo dużej zmiany, to musimy liczyć się z ogromnym ryzykiem.
Prof. Marek Safjan: I z tego może powstać potworek konstytucyjny, prawda? Tak jest. To jest taki potworek w stylu Schwarzeneggera, nawet mówiło się o takim procesie psucia prawa odwołując się do tego koszmarku. Wracam trochę obsesyjnie do tej myśli – uważam, że kulturę konstytucyjną buduje się nie przez zmiany konstytucyjne, tylko przez przestrzeganie konstytucji i przez dobre stosowanie konstytucji. Mądre, racjonalne, wyważone, umiarkowane stosowanie konstytucji, która znajduje mądrych sędziów, dobrze do tego przygotowanych. Niestety, wydaje się, że dzisiaj w Trybunale Konstytucyjnym mamy najniższy poziom składu sędziowskiego, jaki można było sobie wyobrazić, jaki był w historii Trybunału III RP.
In Gremio: To idąc tą drogą, czy w ogóle jest jakiś element Konstytucji, który powinniśmy zmienić? A może Konstytucja wymaga zmiany w całości?
Prof. Marek Safjan: Ja całkowicie podzielam takie stanowisko, że jest to niebezpieczne otwieranie w tej chwili puszki Pandory, bardzo niebezpieczne, z której nie wiadomo, co wyskoczy. Pamiętajmy, że dzisiaj nie ma tego momentu, w którym byłby konsens społeczny, który wskazywałby na potrzebę absolutną przechylenia koncepcji strukturowej na tę lub na inną stronę. Społeczeństwo jest bardzo spolaryzowane. W takim absolutnie spolaryzowanym społeczeństwie nie buduje się nowych projektów zmiany konstytucji, bo to właśnie prowadzi do tego, że społeczeństwo będzie jeszcze głębiej podzielone.
Dr Hanna Machińska: Absolutnie się zgadzam, to jest najgorszy moment na zmianę Konstytucji. Może jeszcze niestety wiele gorszych momentów przyjdzie nam przeżywać, ale to jest najgorszy moment, żeby otwierać Konstytucję.
Obecnie w przypadku Prezydenta nie są to pozorowane działania, bo chce on po prostu przejąć więcej władzy, ale to doprowadzi do takiego już rozdźwięku w społeczeństwie, że właściwie, przepraszam, że tak powiem, ale nie będzie co zbierać, nie będzie żadnego łącznika między różnymi grupami społecznymi.
Prof. Marek Safjan: Tak, zamiast prowadzić do kohezji społecznej będziemy to społeczeństwo w dalszym ciągu konfliktowali. Bardzo niebezpieczne sprawy. To nie jest moment konstytucyjny.
