Tymczasowe aresztowanie pozostaje najbardziej dolegliwym środkiem zapobiegawczym, a jednocześnie jednym z najczęściej dyskutowanych zagadnień polskiego procesu karnego. Debata koncentruje się zazwyczaj na pojedynczych sprawach, podczas gdy równie interesujący obraz wyłania się z danych statystycznych oraz obserwacji zmian systemowych.
Z danych Ministerstwa Sprawiedliwości dotyczących środków zapobiegawczych stosowanych przez sądy rejonowe i okręgowe wynika, że liczba zastosowań tymczasowego aresztowania systematycznie maleje. W 2021 r. zastosowano ten środek 11 908 razy, w 2022 r. – 11 451 razy, w 2023 r. – 11 360 razy, w 2024 r. – 10 469 razy, natomiast w 2025 r. – 9 805 razy. Oznacza to spadek o blisko 18% w ciągu pięciu lat. Również liczba osób pozostających w tymczasowym aresztowaniu według stanu na koniec roku wykazuje tendencję malejącą.
Czy oznacza to, że problem nadmiernego stosowania tymczasowego aresztowania został rozwiązany? Odpowiedź wydaje się przecząca. Znacznie mniej optymistycznie wyglądają dane dotyczące długości stosowania tego środka. Liczba osób pozostających w areszcie przez okres przekraczający dwa lata od kilku lat utrzymuje się na zbliżonym poziomie, przekraczając pięćset przypadków rocznie. O ile więc nowych aresztów jest mniej, o tyle problem długotrwałej izolacji procesowej pozostaje aktualny.
Nie jest przypadkiem, że właśnie przewlekłość stosowania tymczasowego aresztowania od lat pozostaje przedmiotem krytyki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Rzecznika Praw Obywatelskich oraz Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. W orzecznictwie ETPC konsekwentnie podkreśla się, że wraz z upływem czasu organy procesowe powinny przedstawiać coraz bardziej przekonujące argumenty uzasadniające dalsze pozbawienie wolności, a możliwość zastosowania środków nieizolacyjnych powinna podlegać rzeczywistej, a nie jedynie formalnej analizie.
Z perspektywy praktyki adwokackiej uwagę zwraca jeszcze jedno zjawisko. W ostatnich latach ustawodawca wielokrotnie podwyższał ustawowe zagrożenia karne za kolejne kategorie przestępstw. W doktrynie prawa karnego od dawna wskazuje się jednak, że sama surowość sankcji nie pozostaje w prostym związku ze skuteczniejszą realizacją celów kary ani z trwałym ograniczeniem przestępczości. Znacznie większe znaczenie przypisuje się nieuchronności odpowiedzialności oraz sprawności postępowania. Niezależnie od oceny kierunku zmian legislacyjnych nie sposób pominąć ich konsekwencji procesowych. Wyższe ustawowe zagrożenie karą oznacza bowiem częstsze aktualizowanie się przesłanki z art. 258 § 2 k.p.k., zgodnie z którą grożąca oskarżonemu surowa kara może stanowić jedną z podstaw stosowania tymczasowego aresztowania. W efekcie rozszerzanie katalogu przestępstw zagrożonych wysokimi karami pośrednio zwiększa liczbę spraw, w których organ procesowy może rozważać zastosowanie najsurowszego środka zapobiegawczego.
Interesujące jest zestawienie tych obserwacji z najnowszymi pracami legislacyjnymi. Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało projekt nowelizacji Kodeksu postępowania karnego przewidujący m.in. ograniczenie możliwości opierania tymczasowego aresztowania wyłącznie na przesłance grożącej surowej kary, większy nacisk na stosowanie środków wolnościowych oraz wzmocnienie gwarancji procesowych podejrzanego. Ustawa została uchwalona przez Parlament, jednak po prezydenckim wecie nie weszła w życie. Sam fakt przygotowania tak daleko idącej reformy pokazuje jednak, że również ustawodawca dostrzegł potrzebę ponownego zdefiniowania roli tymczasowego aresztowania we współczesnym procesie karnym.
Jednocześnie najnowsze orzecznictwo Sądu Najwyższego nadal potwierdza istotne znaczenie przesłanki określonej w art. 258 § 2 k.p.k. w praktyce stosowania tymczasowego aresztowania. Oznacza to, że pomiędzy kierunkiem postulowanych zmian legislacyjnych a utrwaloną praktyką orzeczniczą nadal istnieje wyraźne napięcie.
Dzisiejsza dyskusja o tymczasowym aresztowaniu nie powinna więc koncentrować się wyłącznie na pytaniu, czy aresztów jest mniej. Znacznie ważniejsze wydaje się ustalenie, czy rzeczywiście zmienia się filozofia stosowania tego środka. Dopiero trwałe ograniczenie liczby wieloletnich aresztów, szersze wykorzystywanie środków nieizolacyjnych oraz odejście od schematycznego odwoływania się do przesłanki grożącej surowej kary pozwolą uznać, że obserwowany spadek statystyczny oznacza rzeczywistą zmianę jakościową, a nie jedynie poprawę wskaźników.
O autorze
Marcin Malinowski
adwokat
W działach: In Gremio 184