Prawodawca, ustawą z dnia 19 czerwca 2026 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 2026 poz. 1046), wdrożył zapowiadaną od dawna nowelizację Kodeksu pracy, odnoszącą się w głównej mierze do problematyki antydyskryminacyjnej, ochrony dóbr osobistych pracowników oraz zagadnień związanych z ochroną przed mobbingiem w miejscu pracy.
Z uwagi na obszerność tych zmian prawnych, uwaga autora w dalszych wywodach skoncentruje się wyłącznie na wybranych mechanizmach ochrony przed mobbingiem, w szczególności że ich nowy kształt normatywny zdaje się wychodzić naprzeciw wyrażanym od lat w doktrynie – również przez piszącego te słowa – postulatom, a jednocześnie potwierdza, expressis verbis, wypracowane w judykaturze sposoby (metody) przeciwdziałania powstawaniu i „zagnieżdżaniu się” tego patologicznego zjawiska w miejscu pracy. Wspomniane zmiany weszły w życie od 5 listopada 2026 r., jednak na dostosowanie się do części z nich niektórzy pracodawcy będą mieli czas do 5 maja 2027 r.
W pierwszej kolejności należy zauważyć, co wynika już z samego uzasadnienia do projektu wspomnianej ustawy, że prawodawcy przyświecała intencja uproszczenia legalnej definicji mobbingu, która w dawnym kształcie, choć obrosła w judykaturalne interpretacje, była częstokroć niejasna nawet dla ekspertów z zakresu prawa pracy. W konsekwencji prowadziła ona do istotnych wątpliwości już na etapie oceny stanu faktycznego, a co za tym szło trudności w ustaleniu szans na skuteczne dochodzenie roszczeń antymobbingowych przed sądem pracy. Nowelizacja usunęła częściowo ten mankament, przyjmując w miejsce dawnego sformułowania definicji, iż mobbing oznacza po prostu „zachowania polegające na uporczywym nękaniu pracownika” (por. art. 943 § 2 KP w nowym brzmieniu), zaś owa „uporczywość” polegać ma na tym, że są one „powtarzalne, nawracające lub stałe” (por. art. 943 § 3 zd. 1 KP w nowym brzmieniu). Ustawodawca zrezygnował zatem m.in. z przesłanki „długotrwałości” oddziaływań mobbingowych (co wydaje się nabierać szczególnego znaczenia w obliczu zmieniającego się „standardu” odporności psychicznej kolejnych pokoleń), choć ta temporalna perspektywa wciąż obecna jest częściowo w przesłance ich „uporczywości”.
Sposób zdefiniowania tego ostatniego pojęcia nie jest jednak jasny, skoro w jednym szeregu posłużono się dwoma – zbliżonymi pojęciowo – sformułowaniami. Czym bowiem różnią się od siebie zachowania „powtarzalne” i „nawracające”? Uzasadnienie do ustawy wskazuje co prawda, że zachowania „nawracające” oznaczają sytuacje, w których okresowe ich występowanie ustaje, aby pojawić się ponownie, jednak milczy na temat zachowań „powtarzalnych”. Co więcej, wyjaśniając sposób pojmowania zachowań „stałych” projektodawcy wskazali, iż są nimi zachowania nie tylko nieprzerwane, ale także „powtarzalne” oraz „następujące po sobie”, co wprowadza dodatkowy chaos terminologiczny w obszarze sposobu rozumienia nowej definicji mobbingu. Tego stanu rzeczy nie zmienia dodanie przez ustawodawcę, iż mobbingiem „nie są zachowania incydentalne, choćby stanowiły naruszenie dóbr osobistych pracownika” (por. art. 943 § 3 zd. 2 KP w nowym brzmieniu), albowiem jest to konstatacja od dawna dość oczywista i niewnosząca nowej jakości normatywnej do istniejącego już stanu prawnego. Jeśli do tego dołożyć fakt, iż dotychczas przez „uporczywość” mobbingu rozumiano raczej duże nasilenie złej woli ze strony pracodawcy lub odnoszono je do natężenia tego rodzaju zjawiska w określonej jednostce czasu (por. np. wyrok SN z 17.01.2007 r., I PK 176/06, OSNP 2008, nr 5-6, poz. 58), to staje się jasne, że ustawodawca odszedł częściowo od dawnego rozumienia tego pojęcia.

Istotnym i godnym docenienia zabiegiem legislacyjnym jest wyraźne rozdzielenie od siebie przesłanek mobbingu (uporczywość nękania) od jego przejawów, co wcześniej nie miało wystarczającego odzwierciedlenia w języku aktów prawnych i prowadziło nie tylko do wątpliwości doktrynalnych i judykaturalnych, ale także licznych niejasności po stronie uczestników szkoleń antymobbingowych. Egzemplifi kację tych ostatnich zawiera znowelizowany art. 943 § 4 KP, w myśl którego przejawami mobbingu są (występujące samodzielnie lub łącznie) m.in. upokarzanie, uwłaczanie, zastraszanie, zaniżanie oceny przydatności zawodowej pracownika, nieuzasadniona krytyka, poniżanie lub ośmieszanie pracownika, utrudnianie funkcjonowania w środowisku pracy w zakresie możliwości osiągania efektów pracy, wykonywania zadań służbowych, wykorzystania posiadanych kompetencji, komunikacji ze współpracownikami lub dostępu do koniecznych informacji, a także izolowanie pracownika lub eliminowanie go z zespołu – o ile przyjmują postać uporczywego nękania. Nadto na zachowania mobbingowe – jak słusznie wskazuje znowelizowane brzmienie art. 943 § 5 KP – składać się mogą elementy fi zyczne, werbalne i pozawerbalne, choć niepotrzebnie ustawodawca odszedł w tym przypadku od podziału logicznego o charakterze rozłącznym, nie korzystając z dychotomicznej dyferencjacji zjawisk na werbalne i pozawerbalne. Jak wskazuje uzasadnienie do ustawy chciano w ten sposób zachować spójność z podobnymi deliktami prawa pracy, jakimi są molestowanie oraz molestowanie seksualne. Przeniesiono jednak tym samym do regulacji antymobbingowych zastrzeżenia analogiczne do tych, które formułowane są od dawna wobec przepisów antydyskryminacyjnych.
Na uwagę, a także częściową aprecjację, zasługuje niewątpliwie odejście przez ustawodawcę od generalnego sformułowania, iż pracodawca ma obowiązek przeciwdziałać mobbingowi, na rzecz doprecyzowania, iż musi się to dziać „systematycznie”, a w szczególności poprzez „działania prewencyjne, wykrywanie mobbingu oraz właściwe reagowanie na mobbing, a także przez działania naprawcze i wsparcie osób dotkniętych mobbingiem” (por. art. 943 § 1 KP w nowym brzmieniu). Od 5 listopada 2026 r. za niewystarczające uznać należy zatem (co wynikało wcześniej jedynie z orzecznictwa sądowego) wyłącznie incydentalne przeszkolenie pracowników z zagadnień antymobbingowych, formalne posiadanie procedury antymobbingowej (która jednak w praktyce nie funkcjonowała należycie lub wcale), czy też erygowanie komisji antymobbingowych, w których zasiadały osoby bez należytych kompetencji lub symulujące jedynie ich działalność (służących zresztą częstokroć wyłącznie do „wyłapywania” tych „problemowych” pracowników). Po nowelizacji staje się jasne, że pracodawca musi być w stanie udowodnić posiadanie ciągłego i realnie działającego systemu mechanizmów antymobbingowych na terenie zakładu pracy, poczynając od regularnego i dopasowanego (co najmniej do rodzaju pracy i poziomu kompetencji oraz odpowiedzialności zawodowej uczestników) szkolenia, poprzez skuteczne i właściwie obudowane proceduralnie kanały zgłoszeń niepożądanych incydentów (zachowań), należytą metodologię rozpoznawania ryzyk wystąpienia przemocy w miejscu pracy, prowadzenie postępowań wyjaśniających w sposób profesjonalny i zgodny z wymaganiami RODO oraz przepisami chroniącymi dobra osobiste pracowników, należycie udokumentowaną i adekwatną do zaistniałej sytuacji reakcję na zgłoszone zdarzenie, aż po podjęte działania naprawcze i prewencyjne pro futuro. W konsekwencji obowiązki pracodawcy w zakresie przeciwdziałania mobbingowi zbliżono do logiki normatywnej dotychczas obecnej głównie w obszarze obowiązków prewencyjnych, interwencyjnych i naprawczych o charakterze BHP, co zresztą – z uwagi na doniosłość zagrożeń psychospełcznych dla prawidłowego funkcjonowania człowieka w miejscu pracy i poza nim – zasługuje na pełną aprobatę.
Dowodem inkorporowania do Kodeksu pracy koncepcji doktrynalnych i orzeczniczych są również nowe przepisy art. 943 § 7 i 8 KP, potwierdzające że mobbing nie musi przejawiać się w zachowaniach o charakterze intencjonalnym (por. np. wyrok SN z 22.02.2023 r. I PSKP 8/22, OSNP 2023, nr 10, poz. 105, s. 36), natomiast może przybierać postać nie tylko indywidualną, ale również zbiorową, w której suma jednostkowych zachowań różnych osób wobec tej samej ofi ary może być kwalifi kowana jako mobbing, mimo że każde z tych zachowań rozpatrywanych oddzielnie nie spełniałoby jego defi nicji. W jednej z przywołanych wyżej regulacji (§ 8) ustawodawca przesądził także, że ofiarą mobbingu może być również przełożony, zaś mobberem jego podwładny, usankcjonowując tym samym wprost zjawisko staffingu (mobbingu odwróconego). Nie przesądził przy tym jednoznacznie, czy mobberem może być także osoba spoza zakładu pracy, np. klient pracodawcy, toteż toczące się do dnia dzisiejszego doktrynalne spory na ten temat – w obliczu nowego brzmienia przepisów – nie tylko nie zostaną przecięte, ale nabiorą zapewne nowej dynamiki.
Istotną nowością legislacyjną jest uznanie, że mobbingiem są nie tylko zachowania bezpośrednio przedsięwzięte przez sprawcę uporczywego nękania, ale także te, które go do tego zachęcały lub wręcz to nakazywały (por. nowy art. 943 § 6 KP). Jednocześnie potwierdzono normatywnie dość oczywista kwestię – choć z pewnością nie dla wszystkich pracowników – że za mobbing nie mogą być uznane uzasadnione i wyrażone we właściwej formie zachowania wobec pracownika, w szczególności rozliczanie z powierzonej pracy lub jej krytyka (por. nowy art. 943 § 9 KP). Nadto ocena, czy doszło do mobbingu, ma mieć charakter zindywidualizowany i uwzględniający okoliczności konkretnego przypadku zarówno co do rodzaju zachowań wobec pracownika, jak i jego sytuacji (por. nowy art. 943 § 10 KP).
Na koniec warto krótko wspomnieć, że omawiana w niniejszym artykule nowelizacja z jednej strony rozszerzyła zakres roszczeń ofiary mobbingu (zadośćuczynienie za krzywdę nie zostało bowiem ograniczone, jak dawniej, wyłącznie do przypadków „rozstroju zdrowia”, a jego minimalną wysokość – aktualnie niewskazywaną przez ustawodawcę – określono na poziomie sześciokrotności minimalnego wynagrodzenia za pracę), z drugiej zaś, zachowując możliwość dochodzenia od pracodawcy odszkodowania, derogowała jego minimalną i przysługującą ofierze wysokość ustawową (por. nowy art. 943 § 11 KP). Co ciekawe wprowadziła również możliwość dochodzenia przez podmiot zatrudniający roszczeń regresowych od bezpośredniego sprawcy mobbingu (por. nowy art. 943 § 12 KP), co choć wydaje się być krokiem w dobrym kierunku, to – z uwagi na sposób sformułowania komentowanego unormowania – budzić będzie w praktyce istotne wątpliwości na tle m.in. przepisów o odpowiedzialności materialnej pracowników (art. 114 KP i nast.). Wreszcie nie sposób nie wspomnieć w tym miejscu o nowym przepisie art. 943a § 1 KP, który na pracodawców zatrudniających co najmniej 10 pracowników nałożył obowiązek ustalenia reguł, procedur oraz częstotliwości działań w obszarze przeciwdziałania mobbingowi w regulaminie, o ile nie zostały one określone w układzie zbiorowym pracy lub w regulaminie pracy (obowiązkowi temu muszą zadośćuczynić do 5 maja 2027 r.).
Podsumowując, skomentowana tu fragmentarycznie reforma prawa pracy jawi się jako próba z jednej strony wzmocnienia ochrony przed rzeczywistym, uporczywym nękaniem pracowników w miejscu pracy i ułatwienia im dochodzenia pozostających w związku z takim zjawiskiem roszczeń, a z drugiej strony stworzenia dla pracodawców bardziej przewidywalnych i klarowniejszych ram prawnych zarządzania pracownikami. Jak każda próba uczynienia świata nieco lepszym poddana zostanie weryfi kacji poprzez upływ czasu. Należy jedynie żywić nadzieję, że powstające na tle nowych przepisów wątpliwości interpretacyjne nie doprowadzą do galimatiasu interpretacyjnego znanego z dawnych realiów prawnych, lecz zostaną rozwikłane w sposób umożliwiający skuteczną walkę z patologiami w miejscach pracy.
O autorze

dr Mikołaj Rylski
adiunkt WPIA US
W działach: In Gremio 186