Całe prawo, też prawo i to prawo u nas

Czy można mówić o pełnym ogłoszeniu prawa, jeśli jego praktyczna treść pozostaje zamknięta w płatnych bazach, komentarzach i artykułach? Ten felieton jest próbą spojrzenia na twórczość prawniczą nie tylko przez pryzmat prawa autorskiego, lecz także praworządności, jawności prawa i odpowiedzialności państwa za realny dostęp obywatela do norm, według których jest sądzony.

„Są trzy prawdy: świento prawda, tys prawda i gówno prawda” — ten bon mot ks. Józefa Tischnera wraca do mnie zawsze wtedy, gdy słyszę o szkodliwości nieznajomości prawa. Niby wszystko się zgadza. Ustawa została uchwalona, podpisana, opublikowana w Dzienniku Ustaw. Państwo wykonało swój obowiązek. Obywatel dostał tekst prawa do ręki.

Trzy składniki prawa

W podręcznikach najłatwiej powiedzieć, że prawo to przepisy. W praktyce to za mało. Prawo ma co najmniej trzy desygnaty: przepisy, orzecznictwo i literaturę. Dopiero z tej triady wyłania się rzeczywista treść normy prawnej.

Przepis wyznacza punkt wyjścia. Orzecznictwo pokazuje, jak jest rozumiany i stosowany w konkretnych sprawach. Literatura porządkuje argumenty, ujawnia napięcia interpretacyjne, proponuje rozwiązania, które później przechodzą do uzasadnień wyroków i utrwalają się w praktyce. Kto zna wyłącznie tekst ustawy, zna jedynie szkielet prawa. Żeby zrozumieć prawo obowiązujące trzeba jeszcze wiedzieć, co z ustawą zrobili prawnicy.

To nie jest akademicka przesada. Wystarczy spojrzeć na sprawy konsumenckie, odszkodowawcze, rodzinne, podatkowe. W każdej z nich wynik zależy nie tylko od samego brzmienia przepisu, ale od tego, jak został odczytany, ograniczony, rozwinięty albo powiązany z innymi normami. Innymi słowy: obywatel podlega nie tylko tekstowi ustawy, lecz także jej praktycznej rekonstrukcji.

Ogłoszenie prawa a dostęp do jego treści

Warunkiem obowiązywania prawa jest jego ogłoszenie. To jedna z elementarnych zasad państwa prawa. Obywatel nie może być związany normą, której nie miał możliwości poznać. Publikacja nie jest technicznym dodatkiem do legislacji. Jest gwarancją uczciwości państwa wobec adresata norm.

Jeżeli realna treść prawa kształtuje się na styku przepisu, orzecznictwa i literatury, to samo ogłoszenie ustawy nie zamyka sprawy. Ogłoszony zostaje tekst przepisu, ale niekoniecznie cała praktyczna treść normy, według której obywatel będzie później oceniany.

Z perspektywy obywatela wygląda to czasem dość osobliwie. Sąd rozstrzygający jego życiową sprawę odwołuje się do określonego stanowiska doktryny, komentarza albo linii orzeczniczej, po czym wskazuje źródło dostępne wyłącznie w komercyjnej bazie. Dowiaduje się, że istnieje jakaś interpretacja prawa, która współdecydowała o rozstrzygnięciu jego sprawy, ale pełny dostęp do tej interpretacji wymaga abonamentu. Co ma to wspólnego z praworządnością rozumianą jako prawo realnie dostępne adresatowi normy?

Prawnik nie jest literatem

Prawnik piszący komentarz, glosę czy artykuł naukowy oczywiście tworzy utwór w rozumieniu prawa autorskiego. Nie ma powodu tego kwestionować.

Interpretując prawo, prawnik dopełnia normatywną treść przepisu. Wskazuje możliwe znaczenia, buduje modele rozumowania, wyznacza granice dopuszczalnej wykładni, porządkuje argumenty, które następnie są przejmowane przez sądy i innych uczestników obrotu prawnego. Gdy taka interpretacja zaczyna funkcjonować w orzecznictwie, przestaje być tylko prywatną wypowiedzią autora. Wchodzi do obiegu normatywnego. Zaczyna wpływać na to, jak prawo jest rozumiane, stosowane i egzekwowane.

Prawnik pracuje na materiale, który z defi nicji należy do sfery publicznej. W pewnym sensie wkracza na teren legislacyjny — nie dlatego, że uchwala ustawy, ale współkształtuje normę, która później organizuje życie obywatela. To właśnie tutaj ujawnia się napięcie między ochroną twórcy a publicznym charakterem interpretacji prawa.

Dobra nowina zamknięta za paywallem

Twórczość prawnicza ma szczególną cechę: jej wartość nie polega wyłącznie na formie wypowiedzi, ale przede wszystkim na wiedzy o prawie. Dobry komentarz, trafna glosa czy przekonujący artykuł nie są tylko kolejnym tekstem na półce. Są propozycją rozumienia normy, która może przesądzić o wyniku tysięcy spraw.

Można powiedzieć, z odrobiną ironii, że prawnik interpretujący przepis głosi dobrą nowinę o tym, jak należy rozumieć prawo. A dobra nowina powinna się nieść, a nie być skrzętnie zamykana w płatnym obiegu.

Nie chodzi o tani antyrynkowy odruch. Wydawnictwa prawnicze wykonują realną pracę: redagują teksty, budują systemy wyszukiwawcze, porządkują ogromne zasoby orzecznictwa, inwestują w technologię. Nikt nie twierdzi, że ta praca nie ma wartości. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy komercjalizacji podlega już nie wygoda korzystania z wiedzy prawniczej, lecz sam dostęp do treści współkształtującej obowiązujące normy.

Sytuacja staje się jeszcze ciekawsza, gdy pamiętamy, że autor nierzadko przenosi majątkowe prawa autorskie na wydawcę. W efekcie prawnik wykonuje intelektualną pracę na wspólnym materiale normatywnym, tworzy interpretację istotną dla praktyki prawa, a następnie sam traci wpływ na sposób jej dalszego udostępniania. To nie jest zarzut wobec autorów ani wydawców. To raczej sygnał, że klasyczny model wyłączności autorskiej jest iluzją na rynku wydawniczym.

Równość stron kosztuje abonament

Problem ma bardzo konkretny wymiar ustrojowy i procesowy. Dostęp do orzecznictwa i literatury staje się czynnikiem różnicującym pozycję stron.

Strona reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika korzystającego z rozbudowanych baz danych dysponuje innym zapleczem argumentacyjnym niż ta, która takiego dostępu nie ma. W teorii wszyscy jesteśmy równi wobec prawa. W praktyce jedni mają prawo wraz z jego interpretacyjnym zapleczem, a inni otrzymują sam przepis i konieczność domyślania się reszty.

Nie da się zlikwidować różnic kompetencyjnych między prawnikiem a obywatelem. Da się jednak postawić pytanie, czy państwo powinno akceptować model, w którym część normatywnej treści prawa pozostaje dostępna głównie dla tych, których stać na odpowiedni pakiet informacji prawnej. Jeśli odpowiedź brzmi „tak”, to trzeba powiedzieć, że mówimy już nie o pełnej jawności prawa, lecz o jego warstwowej dostępności.

To nie jest wyłącznie problem rynku

Najłatwiej byłoby zakończyć ten wywód prostą złośliwością, że jeśli nie wiadomo, o co chodzi, to chodzi o pieniądze. Problem ma jednak charakter bardziej systemowy. Przywykliśmy do modelu, w którym publikacja ustawy uchodzi za spełnienie obowiązku ogłoszenia prawa, a wszystko, co dzieje się później w orzecznictwie i literaturze, można bez większego namysłu oddać logice komercyjnego obrotu.

Uznając, że prawo składa się z przepisów, orzecznictwa i literatury, to taka wygodna granica zaczyna się chwiać. Wtedy pytanie o granice praw autorskich w twórczości prawniczej przestaje być wyłącznie pytaniem o interes autora i wydawcy. Staje się pytaniem o standard państwa prawa.

Zadanie dla państwa

Nie można pominąć roli państwa, a konkretniej Ministra Sprawiedliwości. Jeśli traktować ten urząd poważnie, jako coś więcej niż zarządzanie sądową administracją, to jednym z jego zadań powinno być budowanie warunków realnego dostępu do prawa.

Nie chodzi o to, by państwo zastąpiło wydawców, zniosło rynek usług prawniczych albo rozdawało wszystko za darmo. Chodzi o kierunek myślenia. O uznanie, że prawo dostępne jedynie formalnie nie wystarcza. Potrzebujemy prawa dostępnego realnie — bez barier ekonomicznych i kompetencyjnych.

O autorze

Jacek Ignaczewski

Sędzia Sądu Rejonowego w Olsztynie, były Dyrektor Departamentu Strategii w Ministerstwie Sprawiedliwości, Redaktor Naczelny internetowego serwisu prawniczego imponderabiliasadowe.pl, założyciel strony internetowej standardyprawa.pl

W działach: In Gremio 186, Temat numeru

Przewijanie do góry