Nowe zasady pisowni, które obowiązują od początku 2026 roku zostały wprowadzone przez Radę Języka Polskiego na mocy Ustawy z 7 października 1999 roku o języku polskim. Zmiany nie są rewolucyjne, raczej ewolucyjne, bo uwzględniają powszechny zwyczaj językowy i ujednolicają zbyt rozdrobnione reguły. Dotyczą tylko dwóch obszarów ortografii: łącznej i rozdzielnej pisowni wyrazów oraz pisowni wielkich i małych liter.
Zmiany w pisowni łącznej i rozdzielnej
Zmiana, na którą chyba czekała większość piszących, to dopuszczenie rozdzielnej pisowni cząstek takich jak super- , ekstra- , eko- , wege- mini- , maksi , midi- , mega- , makroitp., które mogą występować jako samodzielne wyrazy. Mo ż na zatem pisać jak dotychczas: superpomysł, ekstrawydatki, megaimpreza, można też – jak to się częściej zdarza – pisać: super pomysł, ekstra wydatki, mega impreza. Gdy cząstki są integralną częścią wyrazu, np. superarbiter, ekstraklasa, turbodoładowanie, ich pisownia musi być łączna. Przed wyrazami pisanymi wielką literą wstawia się po tych cząstkach łącznik: super-Polak, mega-Europejczyk.
Inaczej jest z cząstkami nibyi quasi-, których pisownia była dotąd uzależniona od znaczenia wyrazu: w terminach przyrodniczych obowiązywała pisownia łączna, np. nibyliść, nibytorebka, w pozostałych wyrazach pisownia z łącznikiem. Obecnie mamy jednolit ą łączną pisowni ę cząstek niby- , quasiz wyrazami zapisywanymi małą literą, np. nibyartysta , nibyludowy ; nibybłona , nibyliść ; quasiopiekun , quasipostępowy . Z łącznikiem cząstki te pisze się tylko z wyrazami zapisywanymi wielką literą, np. niby-Polak , quasi-Anglia .
Jednolita reguła dotyczy też pisowni wyrazu nie z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi. Dotąd w stopniu równym obowiązywała pisownia łączna: niemiły, niedrogo, ale formy w stopniu wyższym i najwyższym trzeba było pisać rozłącznie: nie milszy, nie najmilszy; nie drożej, nie najdrożej. Obecnie wyraz nie pisze się łącznie z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi bez względu na kategorię stopnia: niemiły , niemilszy , nienajmilszy ; niedrogo, niedrożej, nienajdrożej . Zmiana ta ma sens, a do wyglądu nowych formszybko sięprzyzwyczaimy.
Ujednolicona została też reguła łącznej pisowni wyrazu nie z imiesłowami odmiennymi bez względu na interpretację znaczeniową: czasownikową lub przymiotnikową. Do niedawna, jeśli piszący chciał podkreślić czynność ukrytą w imiesłowie, mógł go pisać rozdzielnie: nie przygotowany, nie kapiący. Jeśli natomiast chciał uwypuklić cechę podmiotu, pisał łącznie: nieprzygotowany, niekapiący. Teraz pisownia jest jednolita, łączna, bez wyjątków i bez zastanawiania: nieprzygotowany, niekapiący, niemyty, niepalący.
Inaczej jest z pisownią cząstki-by. Zmiana polega na wprowadzeniu rozdzielnej pisowni cząstek bym ,-byś ,-by ,-byśmy ,-byście ze spójnikami, np. Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry . Dotąd poprawna pisownia tego elementu wymagała znajomości gramatyki, a także akceptacji wyglądu niektórych wyrazów, np. alboby, boby, zatemby, toby, zanimby itp. Nowa reguła oddziela cząstkę-by od spójnika, gdyż znaczeniowo-by łączy się nie ze spójnikiem, tylko z czasownikiem: Nie zjadł śniadania, bo by się spóźnił na pociąg = bospóźniłby się. Nie uległa natomiast zmianie pisownia takich wyrazów, jak: aby, ażeby, byleby, chociażby, choćby, czyżby, gdyby, gdzieżby, iżby, jakby, jakoby, jakżeby, niby, niżby, oby, żeby.
Kolejną zmianą jest łączn a pisownia członu pół– w wyrażeniach oznaczających jedno pojęcie: półzabawa, półnauka ; półżartem, półserio ; półspał, półczuwał . W wyrazach występujących samodzielnie obowiązuje (i obowiązywała) pisownia łączna: półnauka, półkpiąco, półspał, półserio. Gdy jednak taki wyraz stawał się elementem złożenia, trzeba go było pisać rozłącznie: M ówił półżartem, ale: M ówił pół żartem, pół serio. Obecnie także i w tych zestawieniach wszystkie wyrazy złożone z elementem pół pisze się łącznie: utwór półpoważny, półżartobliwy. Tylko w wyrazach, w których główny człon jest pisany wielką literą, obowiązuje pisownia z łącznikiem: pół-Polka, pół-Francuzka (w połowie Polka, w połowie Francuzka).
A jak pisać pary wyrazów równorzędnych, podobnie lub identycznie brzmiących, występujących zwykle razem? Takjak chcemy: łącznie, rozdzielnie, z łącznikiem. Dotychczasowe reguły pisowni były niekonsekwentne, a zwyczaj rozchwiany, więc teraz można pisać dowolnie: z łącznikiem, np. tuż-tuż ; trzask-prask ; bij-zabij ; z przecinkiem, np . tuż, tuż ; trzask, prask ; bij, zabij ; rozdzielnie, np. tuż tuż ; trzask prask ; bij zabij . Nawet jeśli niektóre z tych wyrażeń są zapisywane w dwóch wariantach ( hip hop albo hip-hop ) lub w jednym ( esy-floresy; chybił trafił; hop, hop ), to zastosowanie innego sposobu spośród podanych trzech nie jest błędem.
Zmiany w pisowni wielkich i małych liter
W obrębie pisowni wielkich i małych liter zmiany także sankcjonują zwyczaj językowy Polaków. Bodaj najbardziej oczekiwan ą zmianą jest pisownia wielką literą nazw mieszkańców miast i ich dzielnic, osiedli i wsi,np. Warszawianin , Zgierzanin , Ochocianka. Oczekiwaną dlatego, że dotychczasowa reguła była niekonsekwentna: nazwy mieszkańców kontynentów, państw, regionów pisze się wielką literą: Europejczyk, Polak, Ślązak, natomiast nazwy mieszkańców miast małą literą: wrocławianin. Teraz jest jednolicie, a mieszkańcom miast, wsi, dzielnic także przysługuje wielka litera: Szczecinianin, Kołobrzeżanka, Niebuszewianin, Mokotowianka. Tylko nieoficjalne nazwy etniczne nacechowane ekspresywnie można pisać małą lub wielką literą: angol lub Angol , makaroniarz lub Makaroniarz itp.
Ujednolicona została także pisownia nazw firm i marek. Dotąd należało oddzielić nazwę marki od nazwy pojedynczego egzemplarza tej marki; markę pisać wielką literą: samochód marki Mazda, a nazwę pojedynczego egzemplarza – małą: jeździć mazdą. Nowa reguła wprowadza pisowni ę wielką literą nazw firm, marek i modeli wyrobów przemysłowych, a także pojedynczych egzemplarzy tych wyrobów ( samochód marki Ford i p od oknem zaparkował czerwony Ford ). Reguła obejmuje także pisownię nazw innych wyrobów przemysłowych: pić Cisowiankę, pracować na Asusie (komputer), zażywać Apap.
Zmiana zaszła też w pisowni nazw obiektów przestrzeni publicznej. Wielką literą pisze się nie tylko nazwę obiektu, lecz także stojący na początku tej nazwy wyraz: aleja , brama , bulwar , osiedle , plac , park , kopiec , kościół , klasztor , pałac , willa , zamek , most , molo , pomnik , cmentarz . Piszemy więc: Aleja Powstańców Wielkopolskich, Baszta Siedmiu Płaszczy, Zamek Książ, Plac Grunwaldzki, Park Kościuszki, Cmentarz Rakowicki. Tylko wyraz ulica jest pisany małą literą, bo nie wchodzi w obręb nazwy własnej: ulica Jana Kochanowskiego.
Jednolita jest również reguła dotycząca nazw komet: wszystkie człony nazwy pisze się wielką literą, np. Kometa Halleya , Kometa Enckego. Wyraz kometa zawsze towarzyszy nazwie własnej, został więc uznany za jej konstytutywny element, któremu przysługuje wielka litera. Teraz napiszemy więc tak: Kometa Hyakutake, Kometa Borrelly, Kometa ISON itp.
Istotną zmianą jest wprowadzenie pisowni wielką literą wszystkich członów (oprócz przyimków i spójników) w wielowyrazowych nazwach lokali usługowych, gastronomicznych i instytucji kultury, np. Karczma Słupska , Kawiarnia Literacka , Księgarnia Naukowa , Apteka pod Orłem , Hotel pod Różą , Teatr Rozmaitości , Teatr Wielki. Znikną dylematy, jak pisać: Teatr Rozmaitości czy teatr Rozmaitości, Kawiarnia Literacka czy kawiarnia Literacka. Wszystkie nazwy gatunkowe, jak restauracja, kawiarnia, księgarnia, teatr, kino itp. piszemy teraz wielką literą. Ale jeśli mamy pewność, że wyraz gatunkowy nie wchodzi w obręb nazwy własnej, można go pisać małą literą: apteka Pod Orłem, księgarnia Naukowa. W takim zapisie przyimki tworzące nazwę własną pisze się wielką literą: Karczma pod Kogutem albo karczma Pod Kogutem.
Zmieniła się też pisownia nazw nagród, medali i odznaczeń. Już nie musimy wiedzieć, czy słowa nagroda, medal, odznaka są częścią nazwy, bo wielką literą można pisać wszystkie człony (oprócz przyimków i spójników oraz wyrazów typu imienia ) nazw orderów, medali, odznaczeń, nagród i tytułów honorowych. Piszemy więc albowielką literą: Nagroda Gazele Biznesu, Medal za Ofiarność i Odwagę, Medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata albo literą małą: nagroda Gazele Biznesu, medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Wszystkie zapisy są poprawne.
Ostatnią zmianą jest ujednolicenie zapisu małą literą przymiotników tworzonych od nazw osobowych, bez względu na to, czy ich interpretacja jest dzierżawcza (odpowiadają na pytanie czyj? ), czy też jakościowa (odpowiadają na pytanie jaki? ), np. dramat szekspirowski, epoka zygmuntowska, koncert chopinowski.Odpowiedź na pytanie, czy przymiotnik od nazwy osobowej ma charakter dzierżawczy czy jakościowy nie jest łatwa, ale już możemy wszystkie takie przymiotniki pisać małą literą. Tylko przymiotniki archaiczne, tworzone od imion (rzadziej od nazwisk) mają pisownię wariantywną: miłoszowy albo Miłoszowy wiersz, zosiny albo Zosiny pamiętnik, maćków lub Mać ków dom.
Ażeby łatwiej i szybciej przyswoić omówione zmiany, warto zajrzeć do słownika: Mały słownik ortograficzn y. Nowe reguły pisowni 2026, który bogato ilustruje wprowadzone reguły. Można go pobrać z internetowej strony Rady Języka Polskiego.
O autorze

prof. dr hab. Ewa Kołodziejek
językoznawczyni
W działach: In Gremio 186