14 dni, 14 nocy po miesiącach oczekiwania

Prezes sądu może przedłużyć termin sporządzenia uzasadnienia wyroku „w sprawie zawiłej lub z innej ważnej przyczyny”. Dotyczy to sytuacji, gdy sąd nie jest w stanie sporządzić uzasadnienia w ustawowym terminie 14 dni. W praktyce przedłużenie nie jest wyjątkiem. Sądy pierwszej instancji najczęściej sporządzają uzasadnienia znacznie dłużej, a w największych sprawach nawet do roku. Strona nie ma po swojej stronie żadnej takiej elastyczności.

Asymetria, której nikt nie bronił merytorycznie

Art. 445 § 1 k.p.k. przewiduje termin 14 dni, liczony dla każdego uprawnionego od doręczenia mu wyroku z uzasadnieniem. Jest to termin zawity, więc jego przekroczenie oznacza utratę prawa do wniesienia apelacji. Przepis jest w tekście jednolitym z 2026 r. (Dz.U.2026 poz. 490) niezmieniony od lat. Ustawa przyjmuje więc, że zawiłość sprawy uzasadnia dłuższą pracę sądu. Zarazem uznaje, że ta sama zawiłość nie uzasadnia dłuższej pracy obrońcy ani pełnomocnika. Obrońca musi w stałych 14 dniach przeanalizować uzasadnienie, które sąd sam uznał za wymagające rozszerzonego czasu. Musi też zbudować na nim zarzuty, argumentację i wnioski. Sankcją jest utrata kontroli instancyjnej.

To nie jest spór o wygodę zawodu. To pytanie o to, czy procedura rozkłada ryzyko racjonalnie. Ryzyko opóźnienia generuje sąd, a ponosi je strona, która na to opóźnienie nie ma wpływu.

Wymiar konstytucyjny

Trybunał Konstytucyjny wskazał w wyroku z 16.05.2018 r. (SK 18/17), że Konstytucja statuuje samodzielne prawo podmiotowe do zaskarżenia orzeczenia wydanego w pierwszej instancji. Tak wynika z cytowanego przeze mnie wcześniej fragmentu uzasadnienia. Ograniczenia tego prawa podlegają testowi proporcjonalności. Z orzecznictwa Trybunału wynika też granica formalizmu. W wyroku z 20.05.2008 r. (P 18/07) Trybunał stwierdził, że naruszenie prawa do sądu przez nadmierny formalizm może wynikać z działania ustawodawcy lub sądu stosującego prawo. Formalizm sam w sobie jest dopuszczalny. Jest nawet niezbędny dla sprawności postępowania. Ma jednak granice, a ich przekroczenie narusza prawo do sądu.

Pytanie brzmi, czy sztywny termin 14 dni wobec uzasadnienia, które sąd sporządzał miesiącami, mieści się w tych granicach. Moim zdaniem nie, bo nie służy żadnemu celowi proporcjonalnemu do ciężaru nałożonego na stronę. Zasadnie argumentuje to Rzecznik Praw Obywatelskich. Jeśli zawiłość sprawy jest przesłanką do przedłużenia terminu na sporządzenie uzasadnienia, trudno zaakceptować pozbawienie stron takiego przedłużenia na etapie sporządzania apelacji.

Rozwiązanie, które nie jest nowe

Rozwiązanie jest od lat znane i opisane. Jego postać zaproponował RPO, a wielokrotnie powtarzano ją w kolejnych inicjatywach. Treść projektowanego § 1a składa się z trzech elementów:

  1. w razie przedłużenia terminu do sporządzenia uzasadnienia termin z § 1 wynosi 30 dni,
  2. sąd zawiadamia stronę o tym terminie, doręczając jej wyrok z uzasadnieniem,
  3. jeżeli w zawiadomieniu termin wskazano błędnie, a strona się do niego zastosowała, apelację uważa się za wniesioną w terminie.

Historia tej propozycji pokazuje, jak długo droga do zmiany może trwać mimo braku sporu co do jej istoty. Senacki projekt noweli k.p.k. wpłynął do Sejmu 28 kwietnia 2022 r. Przedłużał termin na wniesienie apelacji, uzależniając to od równoległego przedłużenia terminu na sporządzenie uzasadnienia. Projekt nie spotkał się z aprobatą ówczesnego rządu i utknął w parlamencie. Później to samo rozwiązanie wróciło w pracach nad projektem ustawy naprawczej przygotowanym przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego. Ministerstwo Sprawiedliwości informowało wówczas, że projekt jest gotowy i czeka na wszczęcie procedury legislacyjnej. W odpowiedzi na wystąpienie RPO tzw. resort wskazał, że postulat został uwzględniony w przygotowanym projekcie. Odpowiedź ta potwierdza, że kierunek zmiany był akceptowany także po stronie rządowej. Według mojej wiedzy tożsame rozwiązanie zawierają obecnie dwa projekty złożone w Sejmie: poselski i prezydencki. Autorstwo dzieli więc strony sporu politycznego, ale norma jest ta sama.

Najpoważniejszy zarzut i odpowiedź na niego

Rzetelna ocena wymaga przyjrzenia się argumentom przeciwnym. Stanowisko rządu wobec senackiego projektu z 2022 r. wskazywało, że wydłużenie terminu może prowadzić do przewlekłości i otwierać pole do nadużyć. Rząd podawał przykład oskarżonego o prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości, w sprawie którego termin apelacji wydłuży się z 14 do 30 dni tylko dlatego, że termin uzasadnienia przedłużono z innych powodów. Podnoszono też ryzyko dla spraw z bliskim terminem przedawnienia.

Zarzuty te zasługują na odpowiedź, a nie na pominięcie. Odpowiadam na nie w trzech punktach:

  1. Przesłanką wydłużenia nie jest wniosek strony ani jej subiektywna ocena. Jest nią decyzja prezesa sądu, który przedłuża termin sporządzenia uzasadnienia. Mechanizm nie otwiera więc strategii procesowej po stronie uczestnika. Samo przedłużenie terminu uzasadnienia jest już ostatecznym sygnałem sądu, że sprawa jest zawiła.
  2. Jeżeli przedłużenia bywają nadużywane, jak podnoszą praktycy, problem leży w stosowaniu przepisu o przedłużeniu uzasadnienia, a nie w prawie strony do realnego terminu. Praktycy wskazują, że nawet jeśli „ważne przyczyny” bywają w praktyce nadużywane, nie byłoby to dla nikogo krzywdzące, gdyby termin apelacji pozostał zsynchronizowany. Rozsądną reakcją jest zaostrzenie praktyki prezesów, a nie utrzymywanie sztywności tam, gdzie sąd sam uznał złożoność sprawy.
  3. Różnica 16 dni, o którą wydłuża się termin, nie zmienia istotnie ryzyka przedawnienia. Przy wieloletnich postępowaniach z miesiącami oczekiwania na uzasadnienie jest to różnica nieproporcjonalna do gwarancji, którą zyskuje strona.

Dodam jeszcze jedno. Adwokat będzie miał ponad dwa tygodnie więcej na sporządzenie apelacji w skomplikowanej sprawie, dzięki czemu może ona być lepsza. Lepsza apelacja to nie tylko interes strony. To także interes sądu odwoławczego, który otrzymuje pismo uporządkowane i kompletne.

Pouczenie i ochrona zaufania do sądu

Trzeci element projektu, czyli ochrona strony, która zastosowała się do błędnie podanego terminu, jest uzupełnieniem ogólnej zasady k.p.k. Zgodnie z nią mylne pouczenie organu nie może szkodzić uczestnikowi postępowania. Sąd Najwyższy ukształtował tu istotne wskazówki. W postanowieniu z 07.10.2020 r. (III KK 277/20) wskazał, że zasada lojalności procesowej przy pouczeniu o terminie i sposobie wniesienia środka odwoławczego realizuje się w formule bezwzględnego obowiązku informacyjnego.

Z kolei uchwała z 01.10.2013 r. (I KZP 6/13) ogranicza zakres ochrony z ogólnej zasady do uczestników niemających fachowej wiedzy o swoich uprawnieniach. Projektowany § 1a wychodzi poza ten zakres. Ochrona ma dotyczyć każdego, kto zastosował się do zawiadomienia sądu, także profesjonalnego pełnomocnika. Ma to sens systemowy. Nikt nie powinien ponosić skutków własnej zgodności z informacją sądu.

Dlaczego osobna ustawa

Dotąd przeszkodą nie był brak zgody co do treści. Przeszkodą był zawsze kontekst. Norma, co do której istnieje zgoda, znajduje się w pakiecie obejmującym wiele kwestii spornych. Jej szanse uchwalenia są wtedy zależne od losu każdej z tych kwestii. Jeśli upadnie jedna z nich, upada całość razem z normą niekontrowersyjną.

Dlatego proponuję rozwiązanie proste: wyodrębnienie art. 445 § 1a jako samodzielnej, krótkiej nowelizacji. Jest kilka dróg:

  1. odrębny projekt poselski wnioskodawców projektu już złożonego,
  2. inicjatywa komisji sejmowej,
  3. poprawka uzgodniona między równoległymi projektami,
  4. projekt senacki, ponieważ Senat ma konstytucyjną inicjatywę ustawodawczą, a to on pierwotnie wniósł tę regulację w 2022 r.

W teorii gier takie rozwiązanie nazywa się punktem Schellinga. Obie strony sporu już je zaproponowały, więc nikt nie musi się wycofywać, a sukces może ogłosić każdy. W praktyce prawniczej mówimy po prostu o rzadkim przypadku, w którym o treści normy decyduje jej zasadność, a nie autorstwo.

Co zyskuje system

Zmiana nie zwiększa liczby postępowań ani nie wydłuża ich w sposób generalny. Przesuwa jeden termin, i to tylko wtedy, gdy sąd sam stwierdził konieczność przedłużenia własnej pracy. Zmniejsza natomiast liczbę wniosków o przywrócenie terminu i sporów o skuteczność zaskarżenia, co odciąża sekretariaty i sądy odwoławcze. Tworzy też podstawę do jednolitego standardu informacyjnego o środkach zaskarżenia, który ograniczałby błędy w pouczeniach.

Środowisko adwokackie zgłaszało tę potrzebę od lat. Jej spełnienie nie wymaga reformy ustroju ani rewizji filozofii procesu karnego. Wymaga jednej decyzji: oddzielenia normy niekontrowersyjnej od kontrowersyjnych i nadania jej samodzielnego biegu.

Jeżeli stanowisko Naczelnej Rady Adwokackiej, rzecznika praw obywatelskich, Komisji Kodyfikacyjnej i obu stron sceny politycznej mogą się spotkać w jednym przepisie, trudno wskazać powód, dla którego ten przepis miałby nadal czekać. Jeszcze Polska nie zginęła, póki my działamy. 

O autorze

W działach: In Gremio 186

Przewijanie do góry