Decyzją z dnia 29 września 2022 r. Bankowy Fundusz Gwarancyjny (dalej: „BFG”) wszczął przymusową restrukturyzację wobec Getin Noble Bank S.A. w Warszawie (dalej: „GETIN”), co spotkało się z szerokim poruszeniem w środowisku kredytobiorców frankowych. W tym artykule, od strony praktycznej, omówione zostaną skutki, jakie niesie ze sobą decyzja BFG dla toczących się postępowań.
W sprawach tych pojawiają się następujące zagadnienia, omówione poniżej:
a) sytuacja ogólna banku,
b) możliwość wszczęcia i przeprowadzenia sporu o ustalenie nieważności umowy kredytu lub uznanie określonych postanowień tej umowy za nieobowiązujące w stosunku do konsumenta, ponadto o zapłatę przez GETIN kwot pieniężnych w związku ze spełnianiem przez kredytobiorcę na rzecz banku nienależnych świadczeń w wykonaniu takiej umowy,
c) możliwość uzyskania przez kredytobiorcę zabezpieczenia na czas trwania procesu,
d) możliwość zawieszenia postępowania z udziałem GETIN na wniosek BFG,
e) możliwość egzekucji zasądzonych od GETIN świadczeń pieniężnych.
a.
Najważniejszą dla frankowiczów GETIN jest niewątpliwie kwestia „uwolnienia się” od kredytu oraz odzyskania świadczeń pieniężnych uiszczonych nienależnie na podstawie nieważnej umowy kredytu. Sytuację tych kredytobiorców podstawowo rozróżnia wysokość uiszczonych świadczeń w stosunku do wysokości kapitału wypłaconego przez GETIN. Problem nie dotyka tak istotnie tych kredytobiorców, których wartość uiszczonych świadczeń nie przekracza wartości udostępnionego kapitału. Jeżeli kredytobiorca spłacił równowartość udostępnionego mu przez GETIN kapitału, to egzekucja sumy pieniężnej, stanowiącej „nadwyżkę” ponad wypłacony kapitał, może okazać się w całości lub większości bezskuteczna. W wywiadzie opublikowanym w Pulsie Biznesu w dn. 14-03-2023 r. prezes BFG p. Piotr Tomaszewski wskazał, że wniosek o ogłoszenie upadłości GETIN zostanie złożony najpóźniej do 2023 r., co uzasadnia wniosek, że przymusowa restrukturyzacja nie doprowadzi do uzdrowienia banku.
b.
Ogłoszenie przymusowej restrukturyzacji nie wpływa na możliwość wniesienia powództwa o ustalenie nieważności umowy (a w zasadzie o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z tej umowy), powództwa o uznanie określonych postanowień umowy za bezskuteczne (nieobowiązujące) w stosunku do konsumenta, czy też o zapłatę oznaczonej sumy pieniężnej. Przepisy ustawy o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym, systemie gwarantowania depozytów oraz przymusowej restrukturyzacji nie zawierają przepisów stanowiących normy uniemożliwiające wszczynanie takich postępowań. W praktyce kredytobiorcy korzystają z tej możliwości, zaś wniesienie powództwa łączone jest wielokrotnie z zaprzestaniem spłaty rat kredytu (o ile suma wpłat przekroczyła wypłacony kapitał) oraz z wnioskiem zawartym w pozwie, o udzielenie zabezpieczenia poprzez zawieszenie na czas trwania postepowania obowiązku uiszczania tych rat.
c.
Jednym ze środków prawnych, dla kredytobiorców, na których nadal ciąży obowiązek spłaty kredytu, pozwalających na przynajmniej częściowe zniwelowanie skutków bezskutecznej egzekucji, jest zabezpieczenie powództwa przez wstrzymanie obowiązku spłaty kredytu na czas trwania postępowania sądowego. W sytuacji udzielenia takiego zabezpieczenia nieegzekwowalna „nadwyżka” nie ulega wzrostowi przez spłacane raty. Niemniej jednak na tle możliwości zawieszenia obowiązku spłacania rat dochodzi do sporu, co wynika bezpośrednio z art. 135 ust. 1 i 4 ustawy o BFG, zgodnie z którym postępowanie egzekucyjne lub zabezpieczające skierowane do majątku podmiotu w restrukturyzacji wszczęte przed wszczęciem przymusowej restrukturyzacji podlega umorzeniu, a w czasie trwania przymusowej restrukturyzacji w stosunku do podmiotu w restrukturyzacji niedopuszczalne jest wszczęcie postępowania egzekucyjnego i postępowania zabezpieczającego. Literalna i powierzchowna wykładnia wskazanej regulacji wskazywałaby na prostą zasadę, lecz wnikliwa analiza z uwzględnieniem brzmienia przepisów unijnych może prowadzić do odmiennej, prokonsumenckiej wykładni.
W sprawie toczącej się przed Sądem Okręgowym w Gorzowie Wielkopolskim, sygn. akt I C 1091/21, GETIN wniósł o uchylenie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia roszczenia poprzez zawieszenie spłaty rat kredytu. Sąd rozpoznający sprawę oddalił wniosek banku i podzielił argumentację co do analizy art. 135, 136 ustawy o BFG i przepisów prawa unijnego, wskazując, że regulacja przewidziana w art. 135 ustawy o BFG nie zapewnia należytej ochrony konsumentowi przez sprzeczność m.in. z treścią art. 169 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej oraz Kartą Praw Podstawowych Unii Europejskiej (art. 47). Analiza wspominanych przepisów nie pozwala na uznanie, że doszło do upadku zabezpieczenia z mocy prawa. Sąd uznał, że wspomniane zabezpieczenie nie było skierowane do majątku podmiotu w restrukturyzacji (art. 135 ust. 1 ustawy o BFG), a jedynie normowało prawa i obowiązki stron na czas trwania sporu sądowego.
Niektórzy kredytobiorcy, pomimo braku zawieszenia obowiązku spłaty kredytu, decydują się na samodzielne zaprzestanie spłat kredytu, co może wiązać się z konsekwencjami nieterminowej spłaty kredytu, w szczególności wypowiedzeniem umowy kredytu, a następnie wniesieniem przez bank powództwa o zapłatę, jak również ujawnieniem informacji o przeterminowanym zobowiązaniu poprzez wpis do bazy Biura Informacji Kredytowej, co może mieć negatywny wpływ na możliwość uzyskania innych form finansowania.
d.
Narzędziem pomocniczym przy przymusowej restrukturyzacji jest możliwość zawieszenia postępowania z powództwa kredytobiorcy na wniosek BFG na podstawie art. 176 § 2 k.p.c. Na pierwszy rzut oka wskazany przepis wymaga do zawieszenia postępowania wyłącznie złożenia wniosku przez uprawniony organ (BFG reprezentowany przez zarząd), zaś zawieszenie jest obligatoryjne, co wyłącza w tym zakresie możliwość oceny zasadności zawieszenia. Pogłębiona wykładania art. 176 § 2 k.p.c. może prowadzić jednak do odmiennego stanowiska. Sąd Apelacyjny w Szczecinie w sprawie I ACa 405/23 w zasadniczych motywach postanowienia z dn. 27-03-2023 r. stwierdził, że wskazaną we wniosku o zawieszenie postępowania podstawę prawną należy odczytywać z uwzględnieniem Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/59/UE z dnia 15 maja 2014 r. (art. 70 ust. 1) ustanawiającej ramy na potrzeby prowadzenia działań naprawczych oraz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji w odniesieniu do instytucji kredytowych i firm inwestycyjnych. Sąd zauważył, że we wniosku o zawieszenie postępowania nie wskazano okresu zawieszenia, a ponadto nie wykazano konieczności zawieszenia postępowania (dotyczącego wyłączenie powództwo o ustalenie) dla skutecznego stosowania instrumentów restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji oraz skutecznego wykonania uprawnień w zakresie prowadzenia restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji. Komentowane rozstrzygnięcie wpisuje się w kształtujący się obecnie model ochrony konsumenta, w stosunku do którego łagodzi się, czy wręcz wyłącza stosowanie określonych instytucji prawnych.
W praktyce sądy powszechne wielokrotnie zawieszały postępowania z powództwa kredytobiorcy na skutek wniosku BFG. Wnioski pojawiały się zauważalnie częściej w sprawach, w których doszło do wypowiedzenia umowy na skutek zaprzestania spłaty rat kredytu.
e.
W kontekście egzekucji świadczeń pieniężnych należy wskazać, że po ogłoszeniu przymusowej restrukturyzacji nie ma możliwości złożenia wniosku o wszczęcie egzekucji w celu przymusowego ściągnięcia należności objętych tytułem wykonawczym pochodzącym od sądu cywilnego. Art. 135 ust. 4 ustawy o BFG w zw. ze wspomnianym art. 70 ust. 1 dyrektywy 2014/59/UE nie pozostawia co do tego żadnych wątpliwości.
Podsumowując, sytuacja procesowa kredytobiorcy uległa znacznemu pogorszeniu po ogłoszeniu przymusowej restrukturyzacji banku. Pojawiają się jednocześnie poglądy, że literalne stosowanie przepisów w stosunku do konsumentów narusza model ich ochrony przewidziany w prawie pierwotnym UE. W kontekście wątpliwości jurydycznych warto zauważyć, że krótki czas od ogłoszenia restrukturyzacji oraz bliski horyzont czasowy prawdopodobnej upadłości banku może nie pozwolić na ukształtowanie jednolitej linii orzeczniczej dla instytucji zawieszenia postępowania czy zabezpieczenia roszczeń w tych sprawach.
Artykuł został przygotowany we współpracy z aplikantem radcowskim Adrianem Pluto Prondzińskim.
