Praworządność stanowi fundament każdego demokratycznego państwa prawa. To ona gwarantuje, że władza publiczna sprawowana jest na podstawie i w granicach prawa, wszyscy obywatele są równi wobec przepisów, a prawa i wolności jednostki są skutecznie chronione. Jednak jak wygląda realizacja tych zasad w praktyce – zwłaszcza w kontekście niezależności sądownictwa, kontroli nad władzą wykonawczą oraz poszanowania praw podstawowych – w wybranych państwach europejskich?

Odpowiedzi dostarcza Ranking Praworządności (Rule of Law Index), opracowany przez World Justice Project, który stanowi jedno z najważniejszych narzędzi służących ocenie stanu praworządności na świecie. Wyniki z 2024 roku rzucają światło na znaczące różnice pomiędzy analizowanymi krajami.

Na szczególną uwagę zasługuje Polska, która po latach systematycznego spadku w rankingu, po raz pierwszy odnotowuje zauważalny postęp. Choć droga do pełnej odbudowy zaufania do instytucji państwa prawa pozostaje daleka, obserwowane zmiany stanowią krok we właściwym kierunku.

Niemcy, od lat uchodzące za wzorzec stabilnego państwa prawa, odnotowują nieznaczne pogorszenie wskaźników – sygnał, który może skłaniać do refleksji nad koniecznością przeciwdziałania potencjalnym zagrożeniom.

Największe obawy budzi jednak sytuacja na Węgrzech, gdzie regres w obszarze praworządności trwa nieprzerwanie. Pogłębiający się brak niezależności sądów, ograniczanie wolności obywatelskich i osłabienie mechanizmów kontroli władzy stanowią poważne wyzwania dla demokratycznego ładu instytucjonalnego.

Zróżnicowane wyniki trzech państw członkowskich Unii Europejskiej stawiają przed nami ważne pytania o przyszłość wspólnotowych wartości i skuteczność mechanizmów ochrony praworządności w ramach europejskiego porządku prawnego.

Czym jest Rule of Law Index?

Ranking Praworządności to coroczny raport opracowywany przez World Justice Project, który ocenia poziom praworządności w ponad 140 krajach. Analiza opiera się na ośmiu kluczowych kryteriach, które razem umożliwiają wszechstronną ocenę stanu praworządności. Każde z nich mierzone jest w skali od 0 do 1, gdzie wartość 1 oznacza pełne i niezakwestionowane przestrzeganie zasad państwa prawa.

Do kryteriów objętych oceną należą: skuteczność ograniczania władzy wykonawczej, poziom eliminacji korupcji, transparentność działania instytucji publicznych, poszanowanie praw i wolności jednostki, zapewnienie porządku i bezpieczeństwa, sprawność egzekwowania przepisów prawa, jakość wymiaru sprawiedliwości w sprawach cywilnych oraz karnych.

Ranking stanowi obiektywne i uznane narzędzie analityczne, które umożliwia rządom, przedstawicielom zawodów prawniczych oraz społeczeństwu obywatelskiemu monitorowanie stanu praworządności oraz identyfikację obszarów wymagających interwencji legislacyjnej lub systemowej. W ramach Unii Europejskiej pełni istotną funkcję wskaźnika zgodności państw członkowskich z fundamentami porządku demokratycznego. Wysoka pozycja w rankingu świadczy nie tylko o zdolności państwa do skutecznego wdrażania zasad państwa prawa, lecz także o jego determinacji w ich trwałej ochronie i konsekwentnym rozwijaniu.

Polska: zwrot po ośmiu latach

Polska, pod rządami partii Prawo i Sprawiedliwość, doświadczyła głębokiego kryzysu praworządności. Kluczowe kontrowersje dotyczyły reform wymiaru sprawiedliwości, które – zdaniem wielu środowisk prawniczych i instytucji międzynarodowych – godziły w niezależność sądów i osłabiały mechanizmy kontroli władzy wykonawczej. 

Skutkiem tych działań była coraz większa izolacja Polski na forum Unii Europejskiej oraz istotny spadek w międzynarodowych rankingach praworządności. W latach 2021–2023 Polska zajmowała w Rankingu Praworządności 36. miejsce, co stanowiło wyraźny regres względem lat wcześniejszych.

Zmiana nastąpiła po wyborach w 2023 roku. Nowy rząd rozpoczął proces odbudowy zaufania do instytucji sądowych i przywracania standardów państwa prawa. Wznowiono również dialog z instytucjami unijnymi, co przełożyło się na poprawę pozycji Polski w Rankingu – w 2024 roku Polska awansowała na 33. miejsce. Choć wciąż znacznie odbiega to od standardów Europy Zachodniej, sam awans należy uznać za krok w dobrą stronę po latach regresu.

Droga do pełnej odbudowy praworządności pozostaje jednak długa i wymagająca. Proces reform wymaga nie tylko zmiany obowiązujących przepisów, lecz także stworzenia skutecznych mechanizmów gwarantujących niezależność sądów i równowagę władz. Kluczowym wyzwaniem pozostaje rola Prezydenta RP, któremu przysługuje konstytucyjne prawo weta i niejednokrotnie z niego korzysta. Choć polityczna wola reform wydaje się obecna, ich powodzenie w dużej mierze uzależnione jest od stanowiska głowy państwa. Weto prezydenckie może spowolnić lub wręcz uniemożliwić głębsze zmiany.

Jeśli Polska ma realnie przywrócić i umocnić fundamenty państwa prawa, konieczne są trwałe, spójne i odważne działania legislacyjne. Tylko dzięki konsekwentnemu wzmacnianiu niezależności sądów możliwe będzie odbudowanie zaufania obywateli do wymiaru sprawiedliwości i utrwalenie pozytywnych tendencji w obszarze praworządności.

Niemcy: silne fundamenty państwa prawa mimo pierwszych rys

Niemcy od lat uchodzą za wzorzec państwa prawa, co znajduje odzwierciedlenie w silnej pozycji niezależnego sądownictwa, transparentności instytucji publicznych oraz konsekwentnemu poszanowaniu praw podstawowych. W Rankingu Praworządności 2024 Niemcy zajmują wysokie, piąte miejsce.

Niemniej jednak, najnowsze dane wskazują na niepokojące tendencje – w kilku kluczowych obszarach, dotychczas postrzeganych jako filary niemieckiego państwa prawa, odnotowano wyraźne osłabienie. Szczególnie widoczne są spadki w zakresie transparentności działania instytucji publicznych oraz w postrzeganiu niezależności sądownictwa przez społeczeństwo – zjawiska te nie dotyczą jedynie Niemiec, lecz mają charakter ogólnozachodni, obserwowany także w innych dojrzałych demokracjach.

Kolejnym sygnałem alarmowym jest rosnące zaniepokojenie korupcją oraz skutecznością mechanizmów jej zwalczania. Choć Niemcy wypadają korzystnie na tle innych państw, coraz częściej pojawiają się wątpliwości dotyczące transparentności procesów lobbingu i finansowania działalności politycznej. Tematy te zyskały na znaczeniu zwłaszcza w kontekście politycznych skandali oraz rosnącej świadomości społecznej dotyczącej potencjalnych konfliktów interesów w strukturach władzy. W efekcie pojawia się pytanie o realną efektywność obowiązujących regulacji antykorupcyjnych oraz ich zdolność do zapewnienia transparentności i uczciwości w zarządzaniu państwem.

Pomimo tych wyzwań, niemiecki system prawny pozostaje zasadniczo stabilny i dobrze ustrukturyzowany. Niemniej jednak, konieczne są stałe działania na rzecz zachowania integralności oraz dalszego rozwoju instytucji. Debaty dotyczące niezależności wymiaru sprawiedliwości oraz wpływu władzy wykonawczej unaoczniają, że nawet ugruntowane demokracje muszą nieustannie monitorować i doskonalić swoje mechanizmy, aby zasady praworządności funkcjonowały nie tylko formalnie, lecz były realnie wdrażane w codziennym życiu politycznym i społecznym.

Kluczowe pozostaje pytanie, w jaki sposób Niemcy mogą trwale zabezpieczyć swoje wysokie standardy praworządności. Istotne jest, aby zaufanie obywateli do niezależności sądownictwa oraz integralności instytucji było utrzymywane także w obliczu rosnących wyzwań politycznych i społecznych. Ranking Praworządności 2024 potwierdza, że Niemcy pozostają na wysokim poziomie, jednocześnie przypominając, iż nawet kraje o ugruntowanej tradycji państwa prawa wymagają stałego monitoringu i adaptacji, by zapobiegać przyszłym zagrożeniom i chronić społeczne zaufanie.

Węgry: erozja praworządności

Węgry, w przeciwieństwie do Polski i Niemiec, kontynuują niepokojący spadek w Rankingu Praworządności, zajmując w 2024 roku dopiero 73. pozycję, podczas gdy w 2015 roku plasowały się jeszcze na miejscu 36. Ta gwałtowna degradacja w krótkim czasie obrazuje głębokie i utrzymujące się osłabienie fundamentów praworządności za rządów premiera Viktora Orbána.

Najistotniejszym problemem pozostaje rosnąca ingerencja w niezależność wymiaru sprawiedliwości. W ostatnich latach rząd systematycznie ograniczał kompetencje Trybunału Konstytucyjnego oraz obsadzał sądy sędziami o wyraźnych powiązaniach politycznych. Takie działania stanowią bezpośrednie zagrożenie dla fundamentalnej zasady podziału władz i podważają realną niezawisłość systemu sądownictwa. W obecnym Rankingu Praworządności brak niezależności sądów wskazywany jest jako jedna z kluczowych słabości Węgier.

Równocześnie dochodzi do poważnych naruszeń praw obywatelskich. Ograniczenia wolności zgromadzeń, presje na organizacje pozarządowe broniące praw człowieka oraz systematyczne ograniczanie swobody mediów stanowią alarmujące symptomy regresu demokratycznego państwa prawa.

Mimo licznych apeli ze strony Unii Europejskiej oraz instytucji międzynarodowych władze węgierskie pozostają niechętne reformom. Podjęte przez UE środki – w tym sankcje finansowe oraz zawieszenie części funduszy unijnych – przyniosły jedynie ograniczone rezultaty, a rząd Węgier nie wykazuje znaczącej gotowości do zmiany kursu.

Postępująca erozja praworządności na Węgrzech stanowi poważne wyzwanie nie tylko dla samego państwa, lecz także dla całej Unii Europejskiej. Coraz większe ograniczenia niezależności sądów oraz naruszanie praw podstawowych zagrażają stabilności demokracji i podważają zaufanie obywateli do systemu prawnego. Te niepokojące zjawiska rodzą istotne pytania o przyszły kierunek rozwoju kraju i potwierdzają obawy, że Węgry systematycznie oddalają się od fundamentalnych zasad państwa prawa, stanowiących trzon demokracji w Europie.

Rola Unii Europejskiej w ochronie praworządności państw członkowskich

Obserwowane w ostatnich latach zmiany w Polsce, Niemczech oraz na Węgrzech unaoczniają, iż praworządność w Europie nie jest wartością daną raz na zawsze. Podczas gdy Polska podejmuje reformy zmierzające do odbudowy i umocnienia demokratycznych fundamentów państwa, Węgry doświadczają niepokojącego regresu w zakresie przestrzegania zasad państwa prawa. W tym kontekście rola Unii Europejskiej jako strażnika praworządności nabiera szczególnego znaczenia. Wspólnota musi konsekwentnie i skutecznie reagować na naruszenia podstawowych zasad praworządności, jednocześnie oferując wsparcie państwom członkowskim w procesie niezbędnych reform, tak by nie naruszać stabilności unijnej architektury.

Praworządność należy rozumieć nie tylko jako fundamentalną zasadę, lecz także jako kluczowe ogniwo więzi politycznej i społecznej, na którym opiera się cała konstrukcja integracji europejskiej.

Najnowszy „Rule of Law Index 2024” potwierdza, że praworządność nie jest stanem trwałym, lecz procesem wymagającym stałej ochrony oraz aktywnego kultywowania. W tym kontekście kluczowe jest, aby zasady demokratyczne nie pozostały jedynie abstrakcyjnymi normami zapisanymi w traktatach, lecz znalazły realne odzwierciedlenie w praktyce funkcjonowania państw członkowskich. Szczególnie istotne jest to w państwach takich jak Polska, które po okresie dekonstrukcji standardów podejmują kroki naprawcze. Z drugiej strony, wyzwania w państwach takich jak Węgry wskazują na konieczność dalszej czujności. 

Nadchodzące lata będą kluczowe dla utrzymania demokratycznego kierunku rozwoju Europy oraz zabezpieczenia praworządności jako fundamentu Unii Europejskiej. Tylko dzięki systematycznym i wytrwałym działaniom Unia Europejska będzie mogła pozostać wspólnotą opartą na wartościach, zapewniając swoim obywatelom nie tylko formalne prawa, ale także realne mechanizmy ochrony demokracji oraz pewność, że zasady państwa prawa będą przestrzegane w praktyce.

Artykuł w języku niemieckim ukazał się w czerwcowym numerze „Berliner Anwaltsblatt” – specjalnym wydaniu przygotowanym z okazji Niemieckiego Dnia Adwokata, którego tematem przewodnim była praworządność.