Lalka na wokandzie

Są procesy o życie. Są procesy o miliony. Są wreszcie procesy, od których zależą kariery, majątki i wolność. U Bolesława Prusa na wokandę trafi ła natomiast lalka. I kto wie, czy właśnie dlatego nie opisał jednego z najciekawszych procesów sądowych w polskiej literaturze.

Stan faktyczny, jak powiedzielibyśmy dzisiaj, przedstawiał się w sposób nader nieskomplikowany. Baronowej Krzeszowskiej ginie lalka. Nie byle jaka, bo pamiątka po zmarłej córce. Niedługo później podobna pojawia się w mieszkaniu Heleny Stawskiej. Stawska wcześniej bywała u baronowej, jej córka zachwycała się zabawką, a Maruszewicz widział przez okno, jak w mieszkaniu Stawskiej przebierano lalkę.

Krzeszowska bierze więc lornetkę i rozpoczyna własne czynności operacyjno-rozpoznawcze. Wkrótce jest pewna, że sprawczyni została wykryta. Dalej sprawy toczą się już zwykłym trybem. Pojawia się rewirowy, zostaje spisany protokół, a lalka Mimi trafi a w ręce wymiaru sprawiedliwości jako dowód rzeczowy. Baronowa składa skargę. Brakuje tylko jednego… Dowodu, że zabezpieczona lalka jest rzeczywiście tą, która została skradziona.

I tutaj „Lalka” przestaje być dla prawnika li tylko lekturą szkolną. Mechanizm opisany przez Prusa – a właściwie przez Ignacego Rzeckiego – jest przecież dziwnie znajomy. Najpierw ustala się, kto jest winny. Następnie rozpoczyna się poszukiwanie dowodów. Kolejność ma znaczenie. Bo gdy już wiemy, kto ukradł lalkę, każda kolejna okoliczność zaczyna układać się w logiczną całość. Stawska wiedziała o istnieniu lalki, a zatem mogła jej pragnąć. Jej córce lalka się podobała- jest i motyw. Skoro Stawska bywała w mieszkaniu Krzeszowskiej miała również sposobność dopuścić się niecnego czynu. Potem w domu podejrzanej znaleziono podobna lalkę. Mamy w tej sytuacji również corpus delicti. Czegóż można chcieć więcej, aby wytoczyć oskarżenie przed sądem. No cóż, jak często w podobnych sprawach, pojawia się również kluczowy świadek oskarżenia. Czyli Maruszewicz, który wszystko widział. A skoro widział, to wie.

Problem pojawia się dopiero w sądzie. Sędzia zadaje bowiem pytanie wyjątkowo niestosowne dla dobrze rozwijającej się tezy oskarżenie. Czy świadek jest pewien, że lalka widziana u Stawskiej była tą samą lalką, która należała do baronowej Krzeszowskiej? I wtedy okazuje się, że z tą pewnością jest pewien problem. „Pewności nie mam żadnej” – odpowiada Maruszewicz. Każdy sędzia, adwokat i prokurator zna tę cudowną przemianę. Od stanowczego „widziałem” przez „jestem przekonany”, następnie „tak mi się wydawało”, aż po nieśmiertelne „właściwie nie pamiętam”. Właśnie dlatego „wymyślono” rozprawę. Nie po to, żeby sąd uroczyście potwierdził to, co wcześniej świadkowie uznali za oczywiste. Przeciwnie. Po to, żeby tę oczywistość poddać próbie.

Prus doskonale pokazuje jeszcze jeden mechanizm. Stawska przed sądem jest jeszcze tylko oskarżoną. Poza salą sądową wyrok właściwie już zapadł. Wieść o kradzieży zaczyna żyć własnym życiem. Pojawia się wstyd, strach, groźba utraty źródła utrzymania. Kobieta rozważa wyjazd z Warszawy. Wyroku jeszcze nie ma, ale kara właściwie jest już wykonana.

To chyba najbardziej aktualny fragment całej historii. W sądzie obowiązuje domniemanie niewinności. Ulica i salony nie potrzebują tyle czasu co sąd. Tam wyroki zapadają znacznie szybciej.

Dzisiaj należałoby jeszcze dodać, że Internet wydaje wyroki jeszcze szybciej. I zawsze z rygorem natychmiastowej wykonalności. Prus nie znał mediów antyspołecznościowych, znał natomiast naturę człowieka. Wystarczy również przypomnieć „Faraona”, by zobaczyć, jak uważnie przyglądał się mechanizmom rządzącym ludźmi, ich emocjom, uprzedzeniom, podatności na sugestię i potrzebie szybkiego osądu. Od czasów Prusa zmieniły się środki przekazu, ale sam mechanizm pozostał zadziwiająco trwały. Wiadomość o oskarżeniu zawsze rozchodzi się szybciej niż informacja o uniewinnieniu.

Dodajmy, że sprawa nie była wcale tak błaha, jak mógł sugerować jej przedmiot. W Warszawie czasów „Lalki” obowiązywała rosyjska ustawa o karach wymierzanych przez sędziów pokoju. Za zwykłą kradzież rzeczy o wartości nieprzekraczającej 300 rubli groziło, co do zasady, od trzech do sześciu miesięcy pozbawienia wolności. Krzeszowska twierdziła, że jej lalka była warta piętnaście rubli. Za Mimi można więc było całkiem realnie pójść do więzienia. Na sali sądowej pojawia się jednak coś, z czym polemizuje się znacznie trudniej niż ze świadkiem. Dowód rzeczowy, czyli lalka. Stawska twierdzi, że lalkę kupiła w sklepie Wokulskiego za trzy ruble. Baronowa reaguje niedowierzaniem. Jej lalka kosztowała piętnaście rubli. Wokulski potwierdza jednak sprzedaż i wyjaśnia różnicę w cenie. Towar był po prostu wybrakowany. Sędzia zadaje wtedy najważniejsze pytanie w toku całego procesu. „Jaki pan ma dowód, że ta lalka jest kupiona u pana?”. Wokulski wyjaśnia, że wewnątrz głowy lalki powinno znajdować się oznaczenie jego firmy. Sędzia bierze scyzoryk. Dziś zapewne należałoby przeprowadzić oględziny rzeczy, sporządzić z nich protokół, wykonać dokumentację fotograficzną, rozważyć powołanie biegłego z zakresu lalek, a następnie przez trzy miesiące ustalać, kto zapłaci zaliczkę. Prusowi wystarczył sędzia i scyzoryk.

Rozpruto głowę Mimi. Wymiar sprawiedliwości zagląda lalce do środka. A tam stoi jak byk: „Jan Mincel i Stanisław Wokulski”. To nie ta lalka. Mimi okazała się najbardziej wiarygodnym świadkiem w całej sprawie. Pozostawało pytanie o drobiazg. Skoro Stawska nie ukradła lalki baronowej, to co właściwie się z nią stało? I wychodzi na jaw rzecz banalna. Lalka się stłukła, a jej szczątki ukryto na strychu. I w tym momencie sprawa przestaje być jedynie historią o wątpliwościach co do winy Stawskiej. Pojawia się bowiem dowód wskazujący na zupełnie inny przebieg zdarzeń. Zeznania służącej Krzeszowskiej. Cały proces Stawskiej, jej strach i upokorzenie, plotki i realne zagrożenie więzieniem zaczęły się więc nie od wielkiej mistyfikacji, ale od małego kłamstwa człowieka, który bał się powiedzieć prawdę. Tak często dochodzi do poważnych spraw. Nie z wielkich spisków, ale banalnych kłamstw. Jest w tej historii jeszcze poczciwy Rzecki. Nie tylko uczestnik procesu, ale i jego kronikarz. Całą tę historię opowiada nam właśnie on. Prus przecież udostępnił mu jedynie łamy. Przygotował mowę, prawdziwą mowę obrończą. Zapewne miała być taka, po której publiczność zrywa się z miejsc, sędzia dyskretnie ociera łzę, a aplikanci przez następne kilkadziesiąt lat cytują jej fragmenty młodszym kolegom. Niestety, kiedy przychodzi jego chwila, zasycha mu w ustach i niewiele jest w stanie powiedzieć.

A Stawska i tak zostaje uniewinniona. Pomimo fatalnej mowy Rzeckiego. Nie każdą sprawę wygrywa się przemówieniem. Czasami trzeba po prostu rozpruć lalkę. Można przez godzinę mówić o zasadzie „in dubio pro reo”, standardach dowodowych, swobodnej ocenie dowodów, doświadczeniu życiowym i logicznym rozumowaniu. A czasami można jedynie pokazać napis „Jan Mincel i Stanisław Wokulski”. I usiąść.

Najciekawsze w całej historii nie jest jednak to, że Stawska została uniewinniona. Najciekawsze jest, jak niewiele brakowało, aby niewinną kobietę uznano za złodziejkę. Nie było przecież jednego fałszywego dowodu. Wręcz przeciwnie. Było wiele okoliczności prawdziwych. Stawska wiedziała o lalce. Jej córce lalka się podobała. Stawska bywała u Krzeszowskiej. W jej mieszkaniu znajdowała się podobna lalka. Maruszewicz ją widział. Każde z tych zdań było prawdziwe, a pomimo to wszystkie razem prowadziły do fałszywego wniosku. I może właśnie to Prus uchwycił najlepiej. Niebezpieczeństwo nie zawsze tkwi w fałszywym dowodzie. Czasem tkwi w sposobie, w jaki układamy dowody prawdziwe. Moment, w którym hipoteza przestaje być hipotezą, a staje się prawdą, do której zaczynamy dopasowywać fakty. Dobry obrońca powinien wtedy robić rzecz bardzo irytującą. Nieustannie pytać. Czy na pewno? Skąd to wiemy? Kto to widział? Z jakiej odległości? Kiedy? Czy istnieje inne wyjaśnienie? A przede wszystkim. Czy możemy zajrzeć lalce do głowy.

Wedle pamiętnika Rzeckiego, a przecież nie ma żadnego powodu, aby nie dawać mu wiary, Stawska została „najzupełniej uniewinniona”. Piękne określenie. Niezgodne z aktualnie obowiązującą procedura, a zapewne również ówczesną. Bo czy można być uniewinnionym niezupełnie? Procesowo nie, ale życiowo jak najbardziej. Wyrok nie zwróci przecież tygodni strachu. Nie odbierze sąsiadom pamięci o oskarżeniu. Nie sprawi, że ci, którzy wcześniej z satysfakcją mówili „podobno ukradła”, będą z równym zapałem powtarzali później „jednak była niewinna”. Uniewinnienie ma bowiem pewną wadę. Zawsze przychodzi na końcu. Oskarżenie jest na początku.

I może dlatego proces o lalkę jest znacznie poważniejszą historią, niż wskazywałby na to przedmiot sporu. Nie jest opowieścią o Mimi. Jest opowieścią o łatwości oskarżania. Od czasów Prusa zmieniły się procedury, zniknęli rewirowi, pojawiły się monitoringi, billingi, DNA i opinie biegłych. Scyzoryki wyszły z użycia. Jedno pozostało bez zmian. Człowiek nadal bardzo lubi wiedzieć, kto jest winny, zanim dowie się, co właściwie się wydarzyło.

Dlatego kiedy akta sprawy już od pierwszej strony wydają się nam oczywiste, warto czasem przypomnieć sobie pewną warszawską salę sądową, Helenę Stawską i sędziego ze scyzorykiem. I Mimi. Może zwłaszcza lalkę Mimi. I zanim kogokolwiek skażemy, choćby tylko we własnej głowie, sprawdźmy, co jest napisane wewnątrz lalki.

O autorze

W działach: In Gremio 186

Przewijanie do góry